Helba (boydana) - 100 aurudıñ emî

Mûsılman dârîgerlerî: «Eger adamdar helbanıñ qanşalıqtı paydası bar ekenîn bîlgende, onı altınnıñ qûnınday bağamen satıp alar edî», – degen.

Ağılşın ğalımı Kleber: «Eger de tarazınıñ bîr jağına barlıq dârî-dârmekterdî qoyıp, ekînşî jağına helbanı qoysaq, tarazınıñ ekî jağı teñ bolar edî», – dep aytqan.

Endeşe, helba degen qanday şipalı ösîmdîk? Soğan nazar audarıp körelîk. Qazaq tîlînde bûl ösîmdîktî negîzînen «boydana» dep ataydı. Boydananıñ özîndîk qûpiya sırları, emdîk hikmetterî bar. Ol soñğı uaqıttarı ğılımi türde de dâleldenude. Zertteuler Boydananıñ köptegen dertke qarsı em boluımen bîrge immunitettî nığaytatının körsetîp otır.

Adam balası jaratılğannan berî ösîmdîkter tek azıq retînde ğana emes, ârtürlî aurularğa em retînde de qoldanılğan. Bîzdîñ ata-babalarımız da türlî ösîmdîkterdî tamaqqa qosıp, olardıñ qasietterîn este saqtay otırıp, ârtürlî dertterge emdîk qûral retînde paydalanğanı tarihtan mâlîm. Zertteuşîler ejelgî zamandağı halıqtardıñ ösîmdîkterdîñ jiırma mıñnan astam türlerîn paydalanğandığın anıqtap otır. Egipette b.z.d. VI ğasırğa jatatın bîr papirus paraqşası tabıldı. «Eber papirusı» dep atalıp ketken bûl jazbada ejelgî egipettîkter şöptermen emdeludîñ toğız jüzden astam türîn jazıp qaldırıptı. Helbanıñ emdîk qasietterî jayındağı jazbalar da egipet papirusınan tabılğan.

Helba (trigonella foenum-graecum L., şambala, çaman, fenugrek) – bîr jıldıq ösîmdîk. Onıñ biîktîgî – 30-60 sm. Gülderî ûsaq sarı, tübîrî qoñırqay sarğış boladı. Ğalımdar helbanıñ qûramın zerttep, onıñ aquız ben kömîrsuğa bay ekenîn anıqtadı. Qûramında kaliy, fosfor, magniy, temîr, kaltsiy, A,S,V1,V2 dârumenderî bar jâne balıq mayınıñ qûramına öte ûqsas.

Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.) Mekkede Sağd ibn Abu Aqqastıñ halîn sûrap şığıp, oğan dârîger şaqırıñdar deydî. Oğan Haris bin Kaldtı şaqırdı. Ol nauqastı qarap: "Uayımdaytın eşteñe joq, nauqasqa helbanı qaynatıp, qûrma qosıp berîñder" dedî. Sağd sahaba dârîgerdîñ aytqanın orındap auruınan ayıqtı.

Ejelgî Egipette helbanı küygen jerdîñ ornın emdeuge qoldanğan. B.z.d. 5-ğasırda âygîlî Gippokrat helbamen köptegen aurulardı emdegen. Frankter korolî Ûlı Karldıñ özî helbanı şaştıñ tüsuîne qarsı qoldanğan.

Bügîn de helba meditsina salasında keñînen qoldanıladı. Qıtay dârîgerlerî onı bedeulîkke, bûlşıq et, jınıs jolı qabınuına jâne mikrobqa qarsı zat retînde ginekologiyada, kosmetologiyada qoldanadı. Joğarğı tınıs alu joldarı qabınğanda şaiu jâne ingalyatsiya jasau üşîn paydalanadı.

Ündî mamandarı helbamen îşkî qûrılıs jaraların emdegen. Asqazan îşek joldarı aurularında (gastritter, asqazan men îşek jaraları, kolitter, gepatitter, holetsistitter, öt joldarınıñ diskeniziyası, meteorizm) qoldanadı.

Al Saud Arabiyasında jâne köptegen arab elderînde helbanıñ dânîn ğana emes, onıñ jasıl japıraqtarın da emdîk maqsatta qoldanadı. Sebebî, onıñ qûramında da adam ağzasına paydalı elementter köp. Köptegen mûsılman elderînde qûramına helba qosılğan ârtürlî tağamdar dayındaladı. Bûl tağamdar, âsîrese, Ramazan ayında köptep dayındaladı. Sebebî helbanıñ qûramında adamdı sergîtîp, küş-quat beretîn dârumender bar. Helba bûrıştıñ ornına jâne as qorıtudı jaqsartuğa kömektesetîn dâmdeuîş retînde tağamğa qosıladı.

Helbanı emdîk maqsatta qoldanu tâsîlderî:

– âlsîzdîk kezînde immunitettî nığaytu üşîn 1 şay qasıq helba mayın tañerteñ ûyqıdan oyanğan mezgîlde îşu kerek;

– tûmau, ökpe demîkpesî, ökpe auruına, sozılmalı jötel jâne bronhit aurularına qarsı 2 as qasıq helbanı alıp, üstîne 1 stakan su, 2 as qasıq baldı qosıp otqa qoyıp, 10 minut kölemînde qaynatamız. Künîne jartı stakannan 3-4 ret qabıldaymız;

– tamaq auırğanda 2 as qasıq helbağa jartı litr su qûyıp, 30 minut kölemînde qaynatamız. Sosın 15-20 minut suıtıp qoyamız. Süzîp alıp, künîne 3-4 ret tamağımızdı şayamız.

– qan azdıq (anemiya) kezînde paydalı. Sebebî helba dânderî temîrge bay. 1-2 şay qasıq helba dânderînîñ ûntağın qûrmamen nemese balmen jeu kerek.

– qant diabetîmen auırğanda, keşkîsîn jatar aldında ekî as qasıq helba dânderîn suıq suğa salıp betîn jauıp qoyamız. Tañerteñ dayın bolğan tûnbanı îşemîz. Tûnba – dârîlîk şöpterdîñ sulı sığındısı, onı kündelîktî dayındağan dûrıs.

Helba şayın dayındau üşîn bîrînşî onı salqın, taza suğa juıp alamız. Sodan keyîn 2 as qasıq helba dânîn jartı litr suğa salıp, 5-7 minut kölemînde qaynatamız. Şaydıñ dâmîn jaqsartu üşîn özîñîzdîñ qalauıñız boyınşa imbir, limon, bal qossañız boladı.

Helbanı jarıq tüspeytîn, qoñırsalqın, qûrğaq jerde, şınıdan jasalğan nemese keramikalıq ıdısta saqtau kerek. Toñazıtqışta saqtauğa bolmaydı.

Gülşat ABENOVA

date28.09.2017readCount1731printBasıp şığaru