Qarqaralıdağı Qûnanbay meşîtî

 

Qazaqtıñ qûttı da qûnarlı ölkesînîñ bîrî – Qarqaralı. Öñîr tabiğatımen ğana emes, tarihi orındarımen de erekşelenedî. Sonday sâulettî ârî tarihi nısannıñ bîrî – Qûnanbay meşîtî. Meşît tarihı öz zamanınıñ qaĥarman-qayratkerî Qûnanbay Öskenbayûlınıñ esîmîmen tığız baylanıstı. Derekke süyensek, meşît qûrılısı 1850 jılı bastalıp, 1851 jılı tolıq salınıp bîtken. Onıñ Qûnanbay atımen baylanıstı boluınıñ sırı nede?

Qarqaralıda meşît salu jönîndegî âñgîme halıq arasında 1847 jılı qozğalıp, sol kezdegî ru basşıları Sibir qazaqtarınıñ şekara basqarmasına hat joldaydı. Oğan Tobıqtı ruınan Qûnanbay da bar, 16 bolıs qol qoyğan eken. Meşît qûrılısı üşîn halıqtan qarajat jinalğanı turalı derekter de bar. Al 1849 jılı Qarqaralı uezîne ağa sûltan bolıp saylanğan Qûnanbay Öskenbayûlı eñ bîrînşî kezekte ûlt mûqtajdığına qatıstı igî şaralarmen aynalısudı qolğa aladı. Bûl bîr jağınan Qûnanbay qajınıñ erteden kele jatqan armandarınıñ bîrî – qazaq balalarınıñ sauatın aşu edî. Sondıqtan da, ağa sûltandıqqa otırğan Qûnanbay meşît qûrılısın öz qolına alıp, bas-ayağına deyîn tıñğılıqtı qadağalağandıqtan, meşît – halıq arasında Qûnanbay meşîtî atalıp ketken. Ağa sûltan qûrılıs turalı 1850 jıldıñ 7 qañtarında Sîbîr qazaqtarınıñ şekara bastığı Kleyst mırzağa jazğan hatında: «…meşît qûrılısı dîn ıqpalın nığaytıp, Qûdayğa qûlşılıq etîp, namaz oqıp, halıqtıñ adamgerşîlîk-imandılıq sezîmîne özgerîs jasau maqsatın közdeydî… Senîmdî türde kîrîsîp, meşîttîñ qûrılıs jûmısın ötken jıldarı qauım bolıp jinağan qarajat esebînen jâne özîmnîñ menşîgîm esebînen jürgîzemîn…», – dep jazğan eken.

Keyînîrek meşît janınan medrese, şâkîrtter üşîn jataq, moldalar üyî boy köteredî. Qûnanbay meşîtî Qarqaralı okrugîndegî islam dînîn uağızdauğa, balalardıñ qara tanıp, sauat aşuına köp qızmet etken. Osı meşîtke kezînde Abay da barıp tûrğan eken. Qûnanbay qajı meşît salu arqılı aymaqta abıroy-bedelîn arttırıp qana qoyğan joq, ol ûrpaqqa ölmes önege qaldırdı.

Qûnanbay meşîtî bîr jıldarı kütîmsîzdîkten tozıp, joyılıp ketudîñ az-aq aldında bolğan eken. Mâselen, bîr mezgîlde 300 adam namaz oqitın mümkîndîgî bar meşît keñes zamanında azıq-tülîk saqtaytın qoymağa, pionerler üyîne aynalsa, tıñ igeru kezeñînde kelîmsekter jatağı da bolğan. Âbden tozığı jetken kesenenî qayta qalpına keltîru üşîn 1989 jılı qaraşada oblıs, audan jûrtşılığınıñ şaqıruımen Almatı qalasınan Qazaqtıñ mâdeni-tarihi eskertkîşterîn qorğau jâne qayta jabdıqtau konstruktorlıq jobalau institutı Qûnanbay meşîtîn alğaşqı qalpına keltîrdî.

El auzındağı derekterge qarağanda meşît aşılğan jıldarı mûnda 11 qari qızmet etken, balalardıñ dîni sauatın aşqan. Meşîtte sol kezden qalğan arapşa kîtaptar, Qûrannıñ sol kezdegî nûsqası da saqtalğan.

nationalgeographic.kz

date07.10.2017readCount374printBasıp şığaru