AShYǴÝDYŃ HIKMETI
Din ǵulamalary men medıtsına mamandary ashyǵýdyń hıkmeti mol, jan men tánge paıdasy kóp ekenin aıtqan. Imam Ǵazalı (Alla ony raqymyna alsyn) «Baqyt formýlasy» eńbeginde asqazandy deneniń haýyzyna, odan jeti aǵzaǵa taraıtyn tamyrdy ózenge teńeıdi jáne barlyq qalaýdyń bastaýy asqazan ekenin jazady.
Tamaq jeý – eń úlken qalaýdyń biri. «Sebebi Adam (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) jumaqtan osy qalaýyna baılanysty shyqqan. Bul qalaý – basqa qalaýlardyń bastaýy. Óıtkeni adam qarny toıǵan soń úılengisi keledi. Bul oıyn dúnıe-múliksiz, aqshasyz oryndaı almaıdy. Osylaısha dúnıege qumarlyq týyndaıdy. Dúnıe-múlik pen aqshaǵa mansapsyz jete almaıdy. Al mansapty basqa adamdarmen dushpan bolmaıynsha qorǵaı almaıdy. Budan qyzǵanysh, qyńyrlyq, dushpandyq, tákapparlyq jáne rııakerlik týyndaıdy. Olaı bolsa, asqazandy toltyrý – barlyq kúnálardyń bastaýy. Baqylaýyna alyp, ashyǵýǵa ádettený – barlyq qaıyrlardyń bastamasy» dep jazady Imam Ǵazalı (Alla ony raqymyna alsyn).
Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde ashtyq pen shól arqyly nápsimen kúresýge shaqyrǵan. Allanyń quzyrynda ashtyq pen shólden asqan jaqsy amal joq ekenin nasıhattaǵan. Birde Alla elshisinen (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Kim ústem?» – dep suraǵanda: «Az jegen, az kúlgen jáne áýret jerin jabatyndaı kıimmen shektelgen adam», – dep jaýap bergen. Kóp tamaqtan bas tartýdyń hıkmetine qatysty budan basqa hadıster kóp. Sonyń keıbirine toqtalaıyq. Ashyǵý men oılaný adamnyń aıbynan ústem etetin qulshylyqtyń biri ekeni jaıynda aıtylǵan hadıste: «Allanyń quzyrynda eń ústemderiń – oılanýy men ashyǵýy uzaq bolǵandaryń. Allanyń quzyrynda súıkimsizderiń – kóp jeıtinderiń jáne kóp uıyqtaıtyndaryń» delingen.
Oraza osy eki jaǵymsyz isten arylýǵa kómektesedi. Adam balasy Ramazan aıynan basqa kúnderi az uıyqtap, kóp qulshylyq jasaýǵa, az tamaqtanyp, kóp oılanýǵa ádettenbeýi múmkin. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kóp iship-jeý arqyly júrekti óltirmeýdi ósıet etken. Júrekti eginge teńegen. Oǵan kóp sý berse shirıdi. Sonymen qatar jamandyqqa shaqyrýshy laǵyneti shaıtandy tamyrda júrgen qan sekildi dep, onyń júretin jolyn ashtyqpen jabý qajettigin jetkizgen.
Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kúndelikti ómirde toıyp tamaq jemegen. Bul týraly Aısha anamyz (oǵan Alla razy bolsyn) bylaı deıdi: «Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) eshqashan toıyp tamaq jegen emes. Ash jáne shóldep júretinine janym ashıtyn. Bir kúni ishin ustap: «Saǵan janym pıda, dúnıeden ashyqpaıtyndaı mólsherde jeseńiz ne bolady?» degenimde: «Ýa, Aısha! Menen buryn ótken ýádesine berik baýyrlarym men paıǵambarlar Allanyń izgiligine qaýyshty. Kóp jesem, olardan artta qalyp qoıamyn dep oılaımyn... Baýyrlaryma qaýyshýdan, solar sııaqty bolýdan qatty jaqsy kóretin nársem joq» dedi. Allaǵa ant etemin, Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) budan keıin bir aptadan artyq ómir súrmedi».
Ashyǵý adamnyń dárejesin arttyrady. Hadısterdiń birinde bylaı delingen: «Alla Taǵala az jeıtin quldarymen perishtelerge maqtanyp: «Qarańdar! Oǵan jeýdi qalaý sezimin berdim, al ol Men úshin jemeıdi. Ýa, perishtelerim, kýá bolyńdar, jemegen ár úzimi úshin jumaqtan oǵan bir dáreje beremin» deıdi». Ashtyq tek deneni, júrekti, búkil aǵzany tazartyp qana qoımaıdy, sonymen birge oıdy da artyq nárselerden aryltady. Ózin ash ustaǵan adamnyń júregi men oıy sergek bolady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Az kúlý arqyly júrekterińdi jandandyryńdar, ashtyqpen tazalańdar. Taza jáne jeńil bolsyn», – degen. Ǵulamalar únemi toq júrý danalyqty óshiretinin aıtady.
Ashtyq qulshylyqtyń lázzatyn sezindiredi. Toqtyq qataldyq, óshpendilik, artyq qalaý syndy sezimderdi oıatady. Al ashtyq Allany júrekpen eske alýǵa tárbıeleıdi. Ǵalym Júnáıd Baǵdadı ashyǵýdyń hıkmeti jaıly bylaı degen eken: «Ózi men Alla Taǵala arasynda taǵam dorbasyn ustap, minájattan lázzat alǵysy kelgen adam bul qalaýyna eshqashan qaýysha almaıdy».
Ashyǵý nápsini baqylaýda ustaýǵa kómektesedi. Kóp qalaý zeıindi álsiretedi. Nápsi – adamnyń ishki qalaýy, shekten tys qumarlyǵy, ózine ǵana unamdy nársege umtylatyn bolmys. Al ashyǵý sol nápsiniń erkin shektep, adamǵa ózin basqarýdy úıretedi. Nápsige qarsy turý adamdy tártipke, rýhanı jaýapkershilikke tárbıeleıdi. Tamaq pen sýsynnan tyıylý tán qalaýyn azaıtyp, nápsiniń ústemdigin azaıtady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, nápsiniń qalaýy toqtyqpen kúsheıe túsedi. Al ashyǵý ony álsiretedi. Oraza kezindegi ashyǵý – adamnyń ishki dúnıesin tazartatyn, nápsini tárbıeleıtin, rýhanı kemeldenýge jeteleıtin úlken rýhanı tárbıe mektebi. Qarny toq adamnyń shahýaty keledi. Áýretin qorǵaı alǵanymen, kózin jamandyqtan tyıa almaıdy. Kózin qorǵasa, júrektegi jaman oılardan aryla almaıdy. Al ashtyq osyndaı dertke em. Sondyqtan ǵalymdar: «Ashtyq – Allanyń qazynasyndaǵy jaýhar. Ony súıgenine beredi, bárine bermeıdi» degen eken.
Ashyǵý az uıyqtaýǵa áser etedi. Kóp tamaq jegen adam kóp uıyqtaıdy. Nátıjesinde kóp jaqsylyqtan maqurym qalady. Adam úshin eń qymbat qundylyq – onyń ómiri. Kóp uıyqtaý ómirdiń, altyn ýaqyttyń zaıa ketýimen para-par. Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ómirbaıanyna qatysty kitaptarda sahabalardyń jetisine bir ret túzge baratyny jaıly aıtylady. Osy jaıt tańqaldyratyn. Sóıtsek, ilgeride ótken izgiler toıyp tamaq jemegen eken ǵoı. Birneshe kún ashqursaq júrgen jan qaıtip túzge barsyn?! Áıgili sahaba Ábý Hýraıra (Alla oǵan razy bolsyn): «Alla elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) úıinde eshqashan úsh kún qatarynan bıdaı nany jelingen emes», – deıdi.
Ashyǵýdyń tek rýhanı ǵana emes, densaýlyqqa tıgizetin paıdasy da óte mol. Qazirgi medıtsına mamandary belgili bir ýaqyt aralyǵynda tamaqtan tyıylýdyń aǵzaǵa oń áser etetinin dáleldep otyr. Ashyǵý – aǵzany demaldyryp, tazartatyn, ımmýndyq júıeni kúsheıtetin, kóptegen aýrýlardyń aldyn alýǵa kómektesetin tabıǵı emniń biri. Óıtkeni kúndelikti ómirde adam aǵzasy únemi tamaq qabyldap, as qorytý músheleri úzdiksiz jumys isteıdi. Artyq tamaqtaný asqazan-ishek júıesine aýyrlyq túsiredi. Ashyǵý kezinde as qorytý júıesi belgili bir ýaqytqa tynyǵyp, demalady. Bul asqazannyń jumysyn jeńildetip, ishek joldarynyń tazarýyna yqpal etedi. Sonymen qatar as qorytý fermentteriniń durys bólinýin retteıdi.
Ashyǵýdyń densaýlyqqa tıgizer mańyzdy paıdasynyń biri – ımmýnıtettiń nyǵaıýy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, belgili ýaqyt tamaqtan tyıylý kezinde aǵzadaǵy eski ári álsiz jasýshalar ydyrap, ornyna jańasy túziledi. Bul protsess aǵzanyń qorǵanys qabiletin arttyrady, qabyný aýrýlarynyń aldyn alady, vırýstyq ınfektsııalarǵa qarsy turý qabiletin kúsheıtedi. Oraza ustaǵan adamdardyń kópshiligi densaýlyǵynyń jaqsarǵanyn, boıda jeńildik pen sergektik paıda bolǵanyn aıtady. Ony ózimiz de sezinip júrmiz.
Qazir qoǵamda keń taraǵan máseleniń biri – artyq salmaqtan arylý. Semizdik júrek aýrýlaryna, qant dıabetine, qan qysymynyń joǵarylaýyna áser etip jatqany jasyryn emes. Ashyǵý kezinde aǵza Energııany syrttan emes, ishki qordan ala bastaıdy. Sonyń nátıjesinde maı jasýshalary ydyraıdy, zat almasý júıesi retteledi, dene salmaǵy qalypqa keledi. Árıne, ashyǵý durys tamaqtanýmen jáne tártippen úılesken jaǵdaıda ǵana paıdaly nátıje beretinin umytpaǵan durys. Dárigerler tolyǵymen paıdaly bolatyn ári eshqandaı zııan tıizbeıtin negizgi amaldyń biri az tamaqtaný ekenin aıtýda.
Ashyǵý qanaǵat pen shúkir etý sezimin oıatady. Qazirgi zamanda, ıaǵnı sanany turmys bılegen kezeńde materıaldyq dúnıege kóbirek umtylyp, baılyq pen mansapty ómirdiń basty maqsaty retinde qabyldaıtyndar az emes. Kóp jaǵdaıda bul umtylys adamnyń júregine mazasyzdyq, qyzǵanysh pen qanaǵatsyzdyq dertin juqtyrýda. Ashyǵý mundaı derttiń aldyn alady. Shúkir etý adamnyń júregin baıytyp, ómirine tynyshtyq, bereke jáne baqyt syılaıdy. Qanaǵat adamdy shúkirshilikke, sabyrǵa, qarapaıymdylyqqa tárbıeleıdi. Ashyǵyp kórmegen adam tamaqqa muqtaj jandardyń jaǵdaıyna ene almaıdy. Ashyqqan sátte barǵa qanaǵat, joqqa shúkir etýdi úırenesiń. Rasynda qanaǵat – adamnyń júregine tynyshtyq syılaıtyn qasıet. Qanaǵatsyz adam qansha dúnıesi bolsa da únemi jetpeı turǵandaı sezinedi. Al qanaǵatshyl pende azǵa da razy bolyp, ómirdiń raqatyn sezinedi. Naǵyz baqyt pen baılyq degen osy emes pe?
Ashyǵýdyń budan basqa da hıkmetteri kóp. Orazanyń túpki máni ashyǵý arqyly taqýalyqqa jetý. Bastysy nıet durys bolýy qajet. Óıtkeni barlyq izgi amaldyń negizi – durys nıette. Múminniń nıeti amalynan qaıyrly ekenin túsindirgen Hasan Basrı (Alla ony raqymyna alsyn): «Sheksiz jumaqqa birneshe kúndik amalmen emes, sheksiz jaqsy nıetter arqyly jetýge bolady», – degen eken.
Aǵabek QONARBAIULY
«Munara» gazeti, 10 aqpan, №3
