DIN USTANÝ – TEK QULShYLYQ QYLÝ EMES
Bir kúni Alla Elshisine (s.a.s.) bir kisi kelip:
«Ýa Alla Elshisi, musylman degen kim?» dep suraq qoıypty. Sonda Alla Elshisi (s.a.s.):
«Tilimen de, isimen de eshkimge zııan tıgizbegen adam», – dep jaýap bergen eken. Bul joldy bekem ustanyp kókirek kózi ashylyp Shyńǵystaýdyń baýraıynda úı tikken Shákárim qajy kóptegen óleń joldarynda osy qaǵıdany dáriptegen. Iaǵnı eshkimge zııan tıgizbe, arly bol, uıatty bol, namysty bol, rahymdy, ynsapty bol deýmen ómirin ótkizdi. Sol sebepti «Qııanatyń bar bolsa ımanyń joq, maǵan deseń myń jyldaı qyl ǵıbadat» degeni. Odan buryn kúlli túrki jurtyna ortaq ustaz bolǵan Qoja Ahmet Iasaýı: Kápirge de qastyq qylma jaralar, Ol Qudaıdan bezýmenen barabar. Tozaq daıyn talaq qylsań súnnetti Menen buryn aıtyp ketken danalar…», – degen. Iaǵnı burynǵy qazaqtyń dástúrli dinı tanymynda kápir de bolsa azar berme degen qatań qaǵıda oryn alǵan. Bul naǵyz musylman úmbetiniń joly desek bolar. Dindi eshqandaı pendege qııanat jasamaý dep uǵynsaq, Shákárim qajyǵa taǵy da qaıta oralmaqpyz:
Adamnyń aıýannan aılasy mol, Qıt etse, qııanatqa qoıady qol. Meıirim, ynsap, aq peıil, adal eńbek – Bul tórteýin kim qylsa, shyn adam sol! Jáne taǵy da bir óleńinde: Júregi taza adamdar Zulymdyqtan amandar, Qııanatsyz nadandar Áýlıeden kem emes, – dep bıik dárejege kóterdi. Al áýlıe dep Qudaıdyń súıgen quldaryn, dostaryn atasa kerekti. Ǵylymsyz – din aqsaq jáne soqyr. Bul burynǵy ótkenderdiń sózi. Din degen osy eken dep tek otyryp turyp namaz oqyp, oraza ustaı berý de bolmas. Qulshylyqqa da ǵylym kerek. Qubylany tabý úshin qubylnama paıda boldy, ýaqytty esepteý úshin saǵatty oılap tapty. Oraza kezinde aıdy esepteýge de ǵylym kerek. Ǵylymnyń nátıjesi ásirese XXI ǵasyrda qatty sezilýde. Al qazirgi qoǵamǵa tek qana ǵylymmen ǵana ozý jaraspaq. Akademık Asqar Jumadildaev aıtqandaı:
«Ǵylymnyń barlyǵy qazaqqa kerek». Muny baıqaǵan Hakim Abaı kezinde jıyrma besinshi qara sózinde:
«Týrasyn oılaǵanda, balańa qatyn áperme, enshi berme, baryńdy salsań da, orystyń ǵylymyn úıret (oqyt)! Myna men aıtqan jol – mal aıar jol emes. Qudaıdan qoryq, pendeden uıal, balań bala bolsyn deseń – oqyt, mal aıama»! Árıne Abaıdyń zamanynda ǵylymy ozyq orys ulty bolatyn. Batysqa qol sermeý úshin orystyń tilin bilý qajet edi. Al qazirgi kezde múmkindik kóp. Sondaı-aq onynshy qara sózinde:
«Ǵylymsyz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan haj eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy» degen sózin eskersek, din degenimiz eń áýeli – bilim men ǵylym ekeni daýsyz. Haq musylman kim bolar, Aıtsa sózi shyn bolar. Rahym, uıat, ar, ynsap – Tórteýi bolsa din bolar. Musylman adamnyń taǵy bir boıynan tabylar qasıeti – keńpeıildilik. Ol da Jaratqannyń súıgen amaly. Táńiri joly – aq júrek, Saıtan degen qııanat. Aq júrekti erterek Esker-daǵy qyl ádet. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin búgingi maqala taqyrybyna arqaý bolǵan Shákárim qajynyń bir shýmaq óleńimen túıindesek: Esil túzý pishindi, Túzete almaı qysyldy. Sen qubylmaı tek otyr, Túzetsin Qudaı ishińdi. Demek dindar bolý, musylman bolý áýeli ózińdi túzetýden bastalmaq. Men musylmanmyn degen qazirgi qazaq qoǵamyna joǵaryda aıtylǵan óleń joldarynan ǵıbrat alý kerek sekildi. Sonda ǵana elimizdegi dindi tek qulshylyq deıtin býkvalıstik paıymnan arylatyn sekildimiz.
Q. QOSMAHANOV
