HAKIM DEGEN KIM?

«Tolyq adam» satysyndaǵy «kámil musylmannan» joǵary kelesi deńgeıdegilerdi Abaı «hakim» dep ataıdy. Hakimder adamzat ustazdarynyń biri. Abaı otyz segizinshi qara sózinde bul toptaǵy adamdar jaıly bylaı deıdi: «Olaı bolǵanda hıkmet Qudaǵa pende óz aqyly jeterlik qadarin ǵana bilsem degen árbir istiń sebebin izdeýshilerge hakim at qoıdy». Qudaı hıkmetterin bilý degenimiz – Onyń jaratý syrlary men jaratqandaryn, ıaǵnı qorshaǵan tabıǵatty jáne onyń zańdylyqtaryn tanyp bilý. Bul zańdylyqtardy hakimder rýhanı bilim aıasynda ózderiniń oı júıesimen pikirleý arqyly biledi. Pikir árkimniń aqylynyń shamasyna baılanysty tereń, ne taıaz bolýy múmkin. Hakimder rýhanı bilimdi paıdalanyp Qudaıdyń qudirettiligin túsinýge, árbir istiń Onymen baılanysyn kórýge umtylady. Osylaı olar ózderiniń Qudaı taǵalaǵa degen senimin arttyryp, Joǵary Jaratýshyny taný úshin Onyń qasıetterin, jaratý syrlaryn sezinip-bilýge tyrysady. Sondyqtan olar – bilim adamdary. Oı-órisi sana-sezimniń bilim deńgeıine kóterilgender. Kámil musylmandar bilimge umtylyp, bilimin tolyqtyrsa, al hakimder – bilimdi tolyq meńgerýmen qatar, ony iske asyrýǵa umtylady. Sol sebepten olar qoǵam ómirine tyǵyz aralasyp, el basylaryna ýázir, keńesshi tárizdi kómekshi rólin atqarady. Biraq olar tabıǵat yqpalynan áli shyqqan joq, sondyqtan ómirdi jaqsy men jamanǵa aıyryp zertteıdi. 

«Bular... adam balasynyń paıdasy úshin, oıyn-kúlki túgil, dúnıedegi búkil lázzat bularǵa ekinshi mártebeli qalyp, bir ǵana Haqty tappaq, árbir nárseniń sebebin tappaqpenen lázzattanady» – dep olardyń is-áreketteri Haqpen baılanysqan, ıaǵnı taza rýhanı jolda ekenin bildiredi. Hakimderdiń maqsaty  – dúnıe kórinisterin paıdalanyp Haqty taný. 

Hakimder tabıǵatty Alla taǵalanyń hıkmetterinen bólmeı zerttegendikten, olardyń bilimi tolyq bilim. Sondyqtan Abaı «árbir hakim – ǵalym» deıdi. Aınalamyzdaǵy tańǵajaıyp keremetterdi Qudaı taǵalanyń ózimen, Onyń buıryǵymen baılanystyryp zerttegendikten hakimder óz isterinde zor jetistikterge jete alady. Sol úshin hakimder Alla taǵala hıkmetteriniń sebebin izdep, olardyń syryn ashýmen shuǵyldanady. Bul áreketterdi Qudaıǵa qulshylyq retinde jasaǵandyqtan, olar ózderine úlken rýhanı lázzat alady. Kámil musylmandarǵa qaraǵanda hakimder rýhanı bilimdi ıgerip qana qoımaı, ony boıyna sińire bilgender. Sonyń nátıjesinde olardyń názik bolmysy da ózgerip, erekshe qasıetterge ıe bolady. Máselen, álemdegi kúrdeli baılanystardy ashyp, bulardy durys baǵytta ózgerte alady. Kórý, boljaý qabiletteri óte zor. Tylsym álemderge kirip, olarmen baılanysý arqyly kóptegen tylsymdyq qasıetterge ıe bolady. Erekshe qasıetteri bar hakimder ótken zamandarda han ýáziri, kómekshisi, aqylshysy bolǵan. Názik álemderge ený qabileti arqyly túrli qasıetterge ıe bolǵan osyndaı adamdarǵa súıengen memleket basshylary, handar óz isterin durys júrgizýge múmkindik alǵan. 

Adamdarǵa magnetızm, spırıtızm, telepatııa, qazaqsha aıtqanda, kóripkeldik, dıýanalyq, baqsylyq delinetin mıstıkalyq qasıetter eki jolmen beriledi: biri – materıaldyq, al ekinshisi – rýhanı jol. 

Materıaldyq jolmen adam názik denelerin túrli jattyǵýlar arqyly ózgerte otyryp erekshe názik qasıetterge ıe bola alady. Ol qasıetter keıde adamǵa týǵannan da, nemese ata-tegin qýalap ta beriledi. Qazirgi zamanda olardy «Ekstrasens» dep atap júrmiz. 

Hakimderdiń ereksheligi – olar rýhanı jolda bolǵandyqtan, Qudaı taǵala shapaǵatyna bólene bastaıdy. Osylaısha olar Qudaıǵa súıispenshiligin ósiredi. «Qudaı taǵala eshbir nárseni sebepsiz jaratpaǵan, Qudaıdyń osy sheberligin tanyp, qumar bolyp, ǵıbrat alýshylarǵa tııý joq, bálkı sheberliktiń sebebin bilmekke qumarlyqtan Jaratýshynyń ózine ǵashyqtyq shyǵady» – deıdi danyshpan. Bul arada hakimdik izdenistiń «úsh súıýge», ıaǵnı Qudaıǵa ǵashyqtyqqa ákeletini aıtylyp otyr. 

Biraq jetilýdiń belgili bir dárejesine jetpeı ǵashyqtyqty oılaýǵa bolmaıdy. Bul jalǵan qulshylyqqa ákeledi. Osyndaılardy kórip keıde el arasynda sopylarǵa degen teris pikir qalyptasady. Mundaı qylyqtan saqtaný úshin Abaı bylaı deıdi: «Qudaı taǵalanyń zatyna pendesiniń aqyly jetpese, dál sondaı ǵashyqpyn demek te orynsyz». Bul sózinde Qudaı taǵalanyń zatyn túsinýge adamnyń ynta-jigeri, aqyl-esi jetpese jurtty aldaýǵa bolmaıdy degen maǵyna bar. Ózińdi de, jurtty da bos qııalmen aldaýǵa bolmaıdy. Qudaıǵa súıispenshiliktiń anyqtamasyn ol bylaı dep beredi.

Alla taǵalanyń pendesin mahabbat ýa marhabatpenen jaratqandyǵyn bilip, mahabbatyna mahabbatpenen ǵana eljiremekti Qudaıǵa ǵashyq boldy deımiz. 

Osyndaı deńgeıge jetkende ǵana «Qudaıǵa ǵashyq boldy deımiz». Alla taǵalanyń bizdi mahabbatpen jaratqanyn bilgende kimde bolsa da soǵan sáıkes sezim qalyptasýǵa tıisti. Abaıdyń bul tujyrymyna hakimder Alla taǵalanyń hıkmetin zertteý arqyly jetedi. Olar ózderi ǵana túsinýmen shektelmeı, basqa adamdarǵa túsindirýge umtylady. Sondyqtan hakimder de rýhanı ustazdar qataryna jatady. 

«Adaspaı týra izdegen hakımder bolmasa, dúnıe oıran bolar edi. Adam is-áreketiniń qazyǵy osy jaqsy hakımder, ár nárse dúnıede solardyń is-oılarymen sheshimin tabady. Bulardyń isiniń kóbi – dúnıe isi, biraq osy hakımderdiń jasaǵan, taratqan isteri ahıretke de egindik bolatyn dúnıe», – deıdi Abaı ári qaraı otyz segizinshi qara sózinde. Budan hakimderdiń qoǵamdaǵy úlken róli, sondaı-aq qoǵam zańdylyqtaryn, tabıǵat syrlaryn ashý men túsindirýdegi orny da aıqyn kórinedi. Abaıdyń «Bulardyń isiniń kóbi – dúnıe isi» degen sóz hakimder fánılik istermen shuǵyldanady degendi bildirmeıdi. Bul sózdiń maǵynasy – hakimder dúnıe isin Qudaıǵa qulshylyq jolynda qoldanady degen sóz. Áıtpese «hakımder jasaǵan, taratqan isteri ahıretke de egindik bolatyn dúnıe» bola almas edi. 

Endi Abaı aıtqan «dúnıe men adam ómiriniń syryna jetse de, dinniń Haq tanymyna hakimder jete almaıdy» degenniń mánine toqtalaıyq. Basty sebep – hakimder taza qulshylyq jolynda emes. Abaıdyń ózi aıtqandaı: «Bulardyń isiniń kóbi – dúnıe isi». Olar nıeti taza bolsa da, ózimshildik názik sezimder yqpalynan tolyq shyǵa almaı, ataq-dańq, syı-qurmet, taǵy basqa jalǵan Ego týdyratyn názik qasıetter shyrmaýynan aryla almaǵandar. Sondyqtan olar patshalardyń ýáziri bolýǵa qarsy emes. Al áýlıeler eshýaqytta ýázir bolmaıdy. Olardy fánı álem qyzyqtymaıdy, olar tirshilik yqpalynan tolyq shyqqandar. 

Kámil musylmandar fánı ómirden baqı ómirge ótip, rýhanı álemge jańa ǵana kelip, áli sanasy jetilmegen jas náreste tárizdi bolsa, al hakimder bul jolda kóp jetistikterge jetip, kóp nárseni bilip, belgili bir dárejege kóterilgender. Al, áýlıelerdi alatyn bolsaq, olar – Haq tanymyna jetip, Qudaı sanasyna ıe bolǵandar, sondyqtan, olar bul ómirdiń ekiudaıylyǵynan tolyq shyǵyp, búkil bolmysty birtutas qabyldaıdy. Olar jaqsy-jaman dep bólmeı, ómir kórinisterine birdeı qaraıdy. 

Áýlıeler búkil bolmys kórinisinen Haqıqatty kóredi. Bir Haqtan basqa eshteńe joq bolǵandyqtan, álemniń ekiudaıylyǵy da joq. Endeshe, olar úshin búkil bolmys kemshiliksiz, bir Alla taǵalanyń jasaǵan úılesimdiligimen tirshilik quryp jatqandyqtan, bul ómirge aralasyp qajeti joq. Olardyń isi – Alla isi. 

Hakımder olaı emes. Olar Haqıqatqa áli jete qoıǵan joq. Sondyqtan, álemniń úılesimdiligin, kemsizdigin tolyq qabyldaı almaıdy. Olardyń mahabbaty Alla taǵalanyń Ózimen áli birikpegen, tek qana Onyń jaratqandaryna, qýattaryna baǵyttalady. 

Olar halyqty, adamzatty súıip, sonyń qamy úshin ómirdiń ekiudaıylyq qasıetteriniń yqpalymen jamandyqpen kúresip jantalasady. Hakimderdiń isi Haqıqat deńgeıinde emes, Onyń jaratqandarynyń, ıaǵnı dúnıeniń deńgeıinde bolǵandyqtan, gýmanızm jolymen, halyqqa qyzmet etýge umtylady. Sondyqtan, olardyń isi, Abaı aıtqandaı, dúnıe isi. Biraq, taǵy da eskertetin nárse, olar barlyq is-áreketti Alla taǵala razylyǵy úshin jasaıdy.

Hakimder áýeli ózderiniń boıyndaǵy kemshilikterin kóredi. Ómirdegi jáne adam boıyndaǵy jaqsy men jamandy aıyra bilip, óz boıyndaǵy keselderdi kóre bilip, olardan qutylýǵa umtylady. 

Abaı hakim bolǵan deımiz. Buǵan úlken dáleldiń biri – onyń óz kemshilikterin kóre bilýinde. Ol «Oıǵa tústim, tolǵandym» óleńinde óziniń kemshilikterin bylaı dep moıyndaıdy:

Boıdaǵy mindi sanasam,
Taý tasynan az emes.
Júregimdi baıqasam,
Inedeıin taza emes.
Arshyp alyp tastaýǵa,
Apandaǵy saz emes.
Bári boldy ózimnen,
Táńirim salǵan naz emes.

Qarapaıym adamǵa óziniń kemshiligin kórý qıyn. Oǵan óziniń túıedeı úlken kemshiligin kórýden basqanyń túımedeı kishkene kemshiligin kórý ońaıyraq. Sondyqtan ony Abaı tárizdi danyshpanda osynsha kemshiliktiń bolýy tań qaldyrýy múmkin. Biraq Abaı syny – rýhanı deńgeıdegi syn. Mundaı syn materıaldyq deńgeıden múlde basqasha. Abaı ózin ǵana emes, qorshaǵan ortany, óz halqyn da osyndaı kózqaraspen synaıtyny bar emes pe!?. Sebebi ol qarapaıym adamǵa qaraǵanda kemshilikti anyq kórip otyr. Sondyqtan keıde kópshilik qaýymǵa mundaı syn túsiniksiz, óte qatty aıtylǵan bolyp kórinýi de múmkin.  Buǵan dáleldiń biri – jýyrdaǵy Abaıdy synap, eldi shýlatqan Záýre Bataeva degen qaryndasymyzdyń maqalasy. Ol Abaıdy hakim ǵana emes, qarapaıym adam retinde de túsine almaǵan. 

Abaı óziniń kemshilikterin kórip qana qoımaı, olardyń sebepterin de biledi. Olardy bylaı dep kórsetedi: «Osynsha aqymaq bolǵanym kóringenge qyzyqtym. Ǵadiletti júrektiń ádiletin buzyppyn. Aqyl menen bilimnen ábden úmit úzippin; ...Maqtanbasqa maqtanyp, dep júrippin «pysyqpyn». Bular búkil adamzatqa ortaq kemshilikter. Osylaı ózin, ne bolmasa óziniń jaqyndarynyń, halqynyń kemshilikterin anyq basyp kórsetý rýhanı jetilgen, adam minezderin tek qana joǵarǵy deńgeıde baǵalaıtyn hakimderge tán qasıet. Osyndaı ótkir sózder hakimderge basqalarǵa yqpalyn kúsheıtip, olardy durys jolǵa túsirýge múmkindik beredi. Olar ózderiniń jáne basqalardyń fánılik kemshilikterimen kúresý jolyna túsedi. Hakimder eger óz kemshilikterin jeńe alsa áýlıelik deńgeıge kóteriledi. Al jeńe almasa ol sol deńgeıde qalady, ne bolmasa keıde tómen quldyraıdy. 

Hakimder ózderiniń ishki dúnıesin tazartý jolynda únemi kúreste. Mundaı kúresti ıslamda «úlken jıhad» dep ataıtyny belgili. 

Hakimder týraly Abaı ári qaraı bylaı dep jalǵastyrady: «Eger bular din ustazymyz emes bolsa da, dinde basshymyz Qudaıdyń elshisi paıǵambarymyzdyń hadıs sharıfi «adamnyń jaqsysy adamǵa paıda keltirgen adam» degen». Abaı osylaı hakimder tipti áýlıeler tárizdi dinı ustazymyz emes degenniń ózinde (hakimder, árıne, dinı ustaz bolyp tabylady), sonda da olar halyqqa qyzmet jasaýshy, sondyqtan jaqsylyq ákelýshi rýhanı ǵalymdar deıdi. Osy oı-pikirin jetkizý úshin ol hakimderdiń adamzatqa paıdaly isterin tápteshteı atap, bul isterdiń «barshasy paıda berýshi bolǵan soń, bizdiń olarǵa mindetkerligimizge daýa joq» – dep qorytyndylaıdy. Sondyqtan hakim Abaıdyń ózin tek qana osy qasıeti úshin de qurmet tutýymyz kerek. Abaıdy synaýdan buryn Záýre Bataevaǵa áýeli osy aqıqatty túsinip alý kerek edi.  

Abaı hakimder men ǵalymdardyń aıyrmashylyǵyn da ashyp beredi. Qorshaǵan ortany Qudaı taǵaladan bólip, tek qana materıaldyq álem zańdylyqtary aıasynda qarastyratyn ǵalymdar týraly Abaı bylaı deıdi: 

Hakım, ǵalym asylynda bir sóz, biraq tanymynda basqalar dúr. Dúnıede ǵylym zahırı (syrtqy) bar, olar aıtylmyshtardy naqlııa dep te ataıdy, bul naqlııaǵa júırikter ǵalym atanady. 

Hakim men ǵalym túp tórkininde bir sóz, ekeýiniń de maqsaty – ómir zańdylyqtaryn, aqıqattardy ashyp, taný. Alaıda taný joldary bólek. Hakimder ómirdi rýhanı ǵylym-bilim arqyly tanysa, ǵalymdar materıaldyq turǵyda, ıaǵnı ózderiniń sezim músheleri arqyly tanıdy. Olar bolmystyń tereńine úńile almaıdy. Sondyqtan olar týraly Abaı «Árbir ǵalym –- hakım emes» deıdi.

Ǵalymdar kóbinese turpaıy materıaldyq álemniń zańdylyqtaryn ashady, alaıda ol zańdylyqtardy Qudaı taǵalanyń jasaǵanyna mán bermeıdi. Sondyqtan, olardyń tujyrymdary Túpki Sebeppen baılanyspaǵandyqtan, tabıǵat zańdylyqtaryn tolyq túsinýge múmkindik bermeıdi. Materıaldyq álem birtutas zerttelmeı, bólip zertteledi. Tabıǵattyń árbir bólshegi jeke zerttelýine baılanysty ǵylymnyń túrli salalaryndaǵy jetistikter kóbinese birikpeı, ózara kelisimin taba almaıdy. Osynyń saldarynan keıde olardyń nátıjesi qorshaǵan ortaǵa, tabıǵatqa zııan keltirip te jatady. 

Materıaldyq álemdi zertteýdiń paıdasy da bar. Bul jolda keıbir ǵalymdar bir Jaratýshynyń baryna kózderi jetip, ımandylyq jolyna túsken. Mysaly, Nıls Bor, M.Plank, E.Vıgner, A.Eınshteın tárizdi áıgili ǵalymdar sondaı bolǵan. 

Tabıǵattyń túpki syryn tanyp-bilýde ǵalymdardyń izdenis baǵyty tómennen joǵary qaraı nemese qarapaıymnan kúrdelige qaraı, ındýktıvtik ádis deýge bolady. Biraq bul jolmen búkil bolmysty tanyp bilý múmkin emes ekenin Abaı bylaı dep bildiredi: «Zaty túgil, hıkmetine eshbir hakım aqyl erishtire almaıdy. Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli». 

Hakimder Absolıýttik Aqıqatty ǵalymdar tárizdi tómennen joǵary qaraı emes, kerisinshe joǵarydan tómen qaraı baǵytta, ıaǵnı, dedýktıvtik ádispen tanıdy. Bul óte tıimdi ádis bolǵandyqtan, olardyń bilimi tolyq. Olar týraly Abaı bylaı deıdi: «árbir hakım – ǵalym». 

«Ǵalymdardyń naqlııasymen musylman erip ıman qylady. Hakımderdiń ǵaqlııatymen jetse shyn ıman bolady» – degen Abaı sózine úńileıik. Erip ıman qylý – ustaz sońynan shákirt bolyp erý. Bul arada aınalamyzdaǵy Qudaı taǵala hıkmetterin ǵalymdar ashqan zańdylyqtar arqyly taný, bilý degen maǵynada aıtylyp otyr. Ǵalymdar zertteýleri boıynsha tabıǵattyń keremet úılesimdi zańdylyqtary ashylǵan soń, adamdar bul zańdylyqtardyń túpki sebebin oılaıdy. Osylaı olar bir Jaratýshy baryn túsinip, ımanǵa keledi. 

Qyryq besinshi qara sózinde Abaı «Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz» deıdi. Qaı ǵalym bolsa da jańadan eshteńe jasaı almaıdy, tek qana bar nárseni taǵy da ashyp, kórsetedi. Sóıtip búkil rýhanı jáne materıaldyq bolmystyń zańdylyqtaryn tanýǵa, barlyq bolmystyń Jaratýshysyn tanyp, musylman erip ıman qylady. 

Shyn ıman degenimiz erip ıman qylýdan bólek. Shyn ıman degenimiz – Alla taǵalany júrek arqyly qabyldaý. Bul hakimderdiń isi. Sebebi hakimder ǵana Alla taǵalanyń hıkmetterin rýhanı deńgeıde túsindirip, adamnyń júregine jetkize alady. Iaǵnı, erip ıman qylý – zattyq álemdi túsiný arqyly bolsa, al shyn ıman – Alla taǵalanyń ózin taný arqyly bolady. Bul – ómirdi ımandylyq jolmen, rýhanı bilim arqyly taný degen sóz. 

Sonymen hakimder – búkil adamzatqa rýhanı ustaz, al hakimdik ilim – Qudaıǵa qulshylyq joly, barshaǵa ortaq rýhanı qazyna bolyp tabylady. 

Abaıdyń «tolyq adam» ilimin jýyrda jaryq kórgen «Abaı murasyn qoldaný joldary» atty kitabymyzda tolyǵyraq bergenbiz.  

Dosym OMAROV,

abaıtanýshy, teolog.