ULT MÁDENIETI KÚNDELIKTI ÁDEPTEN BASTALADY
Qazaq halqynyń dúnıetanymynda aq peıil uǵymynyń orny erekshe. Aq peıil – tek adamnyń taza nıeti ǵana emes, ózgege degen qurmeti men izetiniń kúndelikti ómirdegi kórinisi. Ol adamnyń amandasýynan, sóılesý mánerinen, úlkenge kórsetken qurmeti men kishige tanytqan izetinen, aınalasyndaǵy adamdardyń qadir-qasıeti men jeke keńistigin syılaı bilýinen ańǵarylady. Sondyqtan mádenıet mýzeıden de, kitaphanadan da buryn ár adamnyń minez-qulqynan bastalady dep oılaımyn.
Jyly sóz aıtý, alǵys bildirý, oryn berý, jón-joralǵyny saqtaý – halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenı qundylyqtarynyń ajyramas bóligi. Solardyń ishinde sálem berý ádebine qazaq halqy aıryqsha mán bergen. «Sálem – sózdiń anasy» degen naqyldyń ózi osynyń dáleli.
Ár halyqtyń ózindik sálemdesý mádenıeti bar. Bul – jaı ǵana kúndelikti áreket emes, tutas ulttyń dúnıetanymyn, tárbıesin jáne adamǵa degen kózqarasyn tanytatyn mádenı belgi. Qazaq úshin amandasý – eń aldymen qurmettiń kórinisi. Qoldy júrek tusyna qoıyp, «Assalaýmaǵaleıkým!», «Sálemetsiz be?» dep izet bildirý – syrtqy rásim ǵana emes, ulttyq mádenıetimizdiń ajyramas bóligi. Ókinishke qaraı, sońǵy jyldary halqymyzdyń bolmysyna jat keıbir qarym-qatynas úlgileri beleń alyp keledi. Ásirese, bir-birin jaqyn tanymaıtyn adamdardyń qushaqtasyp nemese betten súıip amandasýy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqandaı. Mundaı áreket qazaqy ádeppen de, ulttyq tanymmen de tolyq úılese bermeıdi.
Ádep – tek sypaıylyq emes. Ádep – adamnyń shekarasyn sezine bilý, ózgeniń ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteý. Amandasý da osy ustanymnan bastaý alýy tıis. Óıtkeni árbir adam – bir áýlettiń perzenti, bireýdiń jary, anasy, ákesi, baýyry. Oǵan qurmetpen qaraý – óz mádenıetimizge degen qurmet.
Muny ózgege tyıym salý nemese ózge mádenıetti joqqa shyǵarý dep túsinbeýimiz kerek. Ár halyqtyń ózine tán ádebi bar. Ózgeni qurmetteý – óz bolmysyńnan bas tartý degen sóz emes. Kerisinshe, álemniń baılyǵy – ár ulttyń óz ereksheligin saqtaı bilýinde. Óner jolynda júrip bir aqıqatty tereń túsindim. Orkestrdegi árbir aspaptyń óz úni bar. Dombyra qobyzdyń únin qaıtalamaıdy, qobyz sybyzǵynyń ornyn baspaıdy. Árqaısysy óz tabıǵaty men boıaýyn saqtaǵanda ǵana úılesimdi áýen dúnıege keledi. Eger barlyq aspap bir-birine uqsaýǵa tyryssa, orkestrdiń sáni de, sazy da joǵalar edi. Ómirde de dál solaı. Halyqtar arasyndaǵy jarasym árkimniń óz mádenı únin saqtaı bilýinen bastalady. Amandasý ádebi, sóıleý mádenıeti, úlkenge qurmet, kishige izet, adamnyń jeke keńistigin syılaý – munyń bári halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan qaıtalanbas rýhanı bolmysy.
Ulttyń mádenıeti tek úlken merekelerde nemese saltanatty jıyndarda emes, kúndelikti qarapaıym qarym-qatynastan kórinedi. Aq peıilimizdi, izetimizdi, amandasý mádenıetimizdi jáne bir-birimizge degen syılastyǵymyzdy saqtaı alsaq, ata-babamyz amanattaǵan rýhanı muramyzdyń da ǵumyry uzaq bolmaq.
Júregimizden aq peıil, sózimizden izgilik, isimizden qurmet arylmasyn. Barshańyzǵa amandyq, bereke jáne ózara syılastyq tileımin!
Arman JÚDEBAEV
