АБАЙДЫҢ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ ЕҢ БИІК ӨЛШЕМ
Кеше бала ең, келдің ғой талай жасқа,
Көз жетті бір қалыпта тұра алмасқа.
Адамды сүй, Алланың хикметін сез,
Не қызық бар өмірде онан басқа?!
Абай бұл шумақта адам өмірінің өткіншілігін еске салудан бастайды. Бала күн, жастық шақ, бүгінгі күй — бәрі бір қалыпта тұрмайды. Уақыттың осы бір тоқтаусыз ағымын сезінген адам, ақынның ойынша, өмірдің сыртқы қызығына емес, оның мәніне үңілуі керек.
Сол мәнді Абай екі-ақ нәрсеге сыйғызады:
адамды сүю және Алланың хикметін сезіну.
Бұл — жай уағыз емес. Абай үшін Алланы ұлықтау — құр сөзбен айту немесе сыртқы ғибадатпен шектелу емес, жаратылыстағы тәртіпті, даналықты, себеп пен салдарды тану. «Хикметін сез» деуі — Алланы ақылмен, жүрекпен бірге тану деген сөз.
Абай дүниетанымында адам баласының бар ізденісі, білімі, махаббаты мен қайғысы — бәрі осы танымға келіп тіреледі. Егер өмірдің соңында адам Алланың хикметін сезіне алмаса, қалған қызықтың бәрі өткінші.
Сондықтан да ақын:
«Не қызық бар өмірде онан басқа?!» — деп сұрақ қоймайды, үкім шығарады.
Абай үшін:
– Алланы тану — ақылдың ең биік мақсаты,
– адамды сүю — сол танымның жемісі,
– ал өмірдің шын қызығы — осы екеуінің бірлігі.
Бұл — Абайдың Алла Тағаланы ұлықтаудағы айрықша жолы:
құр қорқу емес,
құр дағды емес,
саналы таным мен жүректегі махаббат.
