ABAI – KEMEL MUSYLMAN
«Abaı murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq. Jalpy, ómirdiń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz»
(Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazeti, 09 qańtar, 2020)
Abaı qaldyrǵan sarqylmas qazynaǵa tereń boılaǵan saıyn, Abaı iliminiń sheksizdigi men tereńdigi tań qaldyryp, ózine baýrap-tartyp, qansha ýaqyt ótse de ózektiligin joımaıtyn, urpaqtan-urpaqqa qasterlep jetkizetin bilim ekenin bar bolmysyńmen uǵyna túsesiń. Tirshiliktiń qaı salasynan da ózekti jaýap taba alatyn dana oıshyldyń eńbekteri barlyq taqyrypty qamtyǵan tárbıelik shyǵarmalar. Ár sózi ǵıbrat!
Búgingi taqyrybymda Abaı shyǵarmashylyǵynyń ishinen tek birneshe qara sózderine súıene otyryp, oıshyldyń tolyq adamdyq, kemel musylmandyq sıpatyna ǵana toqtalmaqpyn. Arab, parsy, túrik, orys tilderin meńgergen, Quran men hadısti, Ǵazalıdiń eńbekterin zerdelegen Abaı fılosofııasy tereń, rýhy bıik tolyq adam, kemel musylman.
Kemel musylmandyq – bul berik ıman.
Jalpy, ıman (إيمان – senim:sený, ılaný, qabyldaý) uǵymy – sený, naný, shyn kóńilimen qabyl etý, kúmánǵa jol bermesten naqty, júrekpen, shyn yqylaspen sený degen maǵynalardy beretini barshamyzǵa aıan. Sol senim, shynaıy ıman bolǵanda ǵana pendesi Jaratýshynyń ǵajaıyp tylsymyna tereńdep, qudiretine bas ıedi emes pe?. Shynaıy ımannyń aqyl men júrekpen qabyldanǵan ıman ekenin aıtyp, Allaǵa shyn yqylaspen qulshylyq etken adam – oǵan aqylymen de, júregimen de, isimen de qyzmet etedi deıdi Abaı.
«Júreginde bıdaıdaı, arpadaı ımany bolyp: «Alladan basqa táńiri joq, Muhammed (s.ǵ.s.) onyń elshisi» degen adam jáhánnamnan shyǵady» (Býharı, Iman-33; Tırmızı, Jáhánnam-9; Ibn Maja, Zýhd-37) degen. Osy shynaıy ımannyń tildiń ushynda, amaldyń ústinde emes, júrektiń ishinde ekenin Abaı 12-shi qara sózinde: «Kimde-kim jaqsy-jaman ǵıbadat qylyp júrse, ony ol ǵıbadattan tyıýǵa aýzymyz barmaıdy, áıteýir jaqsylyqqa qylǵan nıettiń jamandyǵy joq qoı deımiz. Lákın, sondaı adamdar tolymdy ǵıbadatqa ǵylymy jetpese de, qylsa eken. Biraq onyń eki sharty bar, sony bilse eken. Áýeli – ımannyń ıǵtıqatyn mahkamlemek kerek, ekinshi – úırenip jetkenshe osy da bolady ǵoı demeı, úırene berse kerek.
Kimde-kim úırenip jetpeı jatyp, úırengenin qoısa, ony qudaı urdy, ǵıbadaty ǵıbadat bolmaıdy. Ýa-lákın, kimde-kim ımannyń neshe nárse birlán kámálát tabatuǵynyn bilmeı, qansha jerden buzylatuǵynyn bilmeı, basyna shalma orap, birádar atyn kóterip, orazashyl, namazshyl bolyp júrgen kóńilge qalyń bermeı turyp, jyrtysyn salǵanǵa uqsaıdy. Kúzetshisiz, eskerýsiz ıman turmaıdy, yqylasymenen ózin-ózi ańdyp, shyn dinı shynshyldap jany ashyp turmasa, salǵyrttyń ımany bar dep bolmaıdy», dep kórkemdeıdi. Ijmalı ıman, tafsılı ıman, taqlıdı ıman, tahqıqı ıman dep ǵalymdarymyz túsinik bergen ımannyń túrlerin Abaı atamyzdyń meńgergenin ıman negizderin sıpattaǵan 13-shi qara sózinen kóre alamyz:
«Iman degen – alla tabaraka ýa taǵalanyń shárıksız, ǵaıypsyz birligine, barlyǵyna ýa ár túrli bizge paıǵambarymyz sallalahý ǵalaıhı ýássállám arqyly jibergen jarlyǵyna, bildirgenine moıyn usynyp, ınanmaq. Endi bul ıman derlik ınanýǵa eki túrli nárse kerek. Áýeli – ne nársege ıman keltirse, sonyń haqtyǵyna aqyly birlán dálel júrgizerlik bolyp, aqyly dálel – ıspat qylarǵa jarasa, muny ıakını ıman dese kerek. Ekinshisi – kitaptan oqý birlán ıakı moldalardan estý birlán ıman keltirip, sol ıman keltirgen nársesine sonshalyq berik bolarǵa kerek. Bireý óltiremin dep qorqytsa da, myń kisi myń túrli is kórsetse de, soǵan aınyp, kóńili qozǵalmastaı berik bolý kerek. Bul ımandy ıman taklıdı deımiz».
Tereń maǵynaly qara sózderimen ımannyń tolyq sıpattamasyn, senim máselesin aıshyqtaǵan danagóı Jaratýshyny taný tereńdiginiń – ımannyń beriktigine tikeleı baılanysyn ashady. Tereń tanymy – dinshildik pen bilimsiz, ózgeniń yqpalymen oryndaıtyn rıtýaldary tolyq, biraq keýdesi qýys musylman bolyp júrgen joqpyz ba? dep, ár pendeniń ózine suraq qoıyp, esh jamandyǵy bolmasa da, paıda bermeıtin ispen qur aınalysyp júrmegenine oı salýyna túrtki bolady. Dindi jańa úırenýshi ǵana bolsaq, Abaı atamyz eskertkendeı, úırengen ústine úırenip, bilim alyp, nıetimizdi týralasaq nur ústine nur bolar. Maǵaýııa (r.a): «Paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Alla Taǵala kimge jaqsylyq qalasa, soǵan dindi keńinen, tereń túsinýdi násip etedi» – dep aıtty», degen (Buharı, ılm10; Mýslım, ımara 175).
Ár sózinen Allanyń kálámi men hadıstiń lebin sezinetin ultymyzdyń mańdaıyna bitken birtýar oıshyl janǵa berilgen Jaratqannyń nyǵmetine, ári Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) salyp ketken sara jolda tereń ımanı bilimmen ózi de sýsyndap, jaqsylyǵyn urpaǵyna da mura etkenine kóz jetkizemiz. Shyǵarmalarynda «nadandyqty» sıpattaıtyn tustarda oıshyl osy ımanı qarańǵylyqty synap-sógedi. Shynaıy, kirshiksiz senimge ıe bolǵanda ǵana, jasaǵan amaldarymyzdyń Allanyń razylyǵyna aparatynyn uǵyndyrady. 34-shi qara sózinde «Jurttyń bári biledi óletuǵynyn jáne ólim únemi qartaıtyp kelmeıtuǵynyn, bir alǵandy qata jibermeıtuǵynyn.
Qazaq osyǵan da, amal joq, nanady, anyq óz oıyna, aqylyna teksertip nanbaıdy. Jáne hámmany jaratqan qudaı bar, ahırette suraý alady, jamandyqqa jazǵyrady, jaqsylyqqa jarylǵaıdy, jazǵyrýy da, jarylǵaýy da pende isine uqsamaıdy, begirek esepsiz qınaýy da bar, begirek esepsiz jetistirýi de bar dep – bárine sendik deıdi.
Joq, onysyna men senbeımin? Olar sendim dese de, anyq sengen kisige ýaıym oılap ne kerek? Osy ekeýine laıyqty jaqsylyqty ózderi de izdep taba beredi. Egerde osy ekeýine buldyr senip otyrsa, endi nege sendire alamyz? Ony qaıtip túzete alamyz? Olardy musylman dep, qalaısha ımany bar ǵoı deımiz?» dep soqyr (buldyr) senimnen alshaqtaýdy uǵyndyrady. Bireýdi tómendetip (qor qylyp), endi bireýin kóteredi (mereıin ósiredi) (56-3), sender úsh topqa bólingenderińde (56-7) dep qııamet kúnin arqaý etken Ýaqıǵa súresin oqı otyryp, osy súremen tyǵyz baılanystylyq bardaı sezim qaldyrǵan mynadaı qara sózi bar.
Dana Abaı 35-shi qara sózinde jatyq tilde erekshe kórkem qalaı jetkizgenin qarańyzshy: Mahsharǵa barǵanda qudaı taǵala qajy, molda, sopy, jomart, sheıit – solardy qatar qoıyp, surar deıdi.
Dúnıede ǵızzat úshin, syı-qurmet almaq úshin qajy bolǵandy, molda bolǵandy, sopy bolǵandy, jomart bolǵandy, sheıit bolǵandardy bir bólek qoıar deıdi. Ahıretke bola, bir ǵana qudaı taǵalanyń razylyǵyn tappaq úshin bolǵandardy bir bólek qoıar deıdi.
Dúnıe úshin bolǵandarǵa aıtar deıdi: «Sender dúnıede qajeke, moldeke, sopeke, myrzeke, batyreke atalmaq úshin óner qylyp edińder, ol dúnıeń munda joq. Senderdiń ol qyzyqty dúnıeń harap bolǵan, sonymen qylǵan ónerleriń de bitti. Endi munda qurmet almaq túgil, suraý berińder! Mal berdim, ómir berdim, ne úshin sol maldaryńdy, ómirlerińdi, betińe ahıretti ustap, din nıetiń dúnıede turyp, jurtty aldamaq úshin saryp qyldyńdar?» dep. Ana shyn nıetimenen ornyn taýyp, bir qudaıdyń razylyǵy úshin óner qylǵandarǵa aıtar deıdi: «Sender bir ǵana meniń razylyǵymdy izdep maldaryńdy, ómirlerińdi saryp qylyp edińder, men razy boldym. Sizderge laıyqty qurmetti ornym bar, daıyn, kirińder! Hám ol razylyqtaryńnan basqa osy mahshar ishinde, senderdiń osy qylǵanyńa ózi qylmasa da, ishi erip, yntyq bolǵan dostaryń tabylsa, shafaǵat qylyńdar!» – dep aıtar deıdi. Abaı shyǵarmashylyǵy ımandylyqtyń syryn ashyp, kemel musylmannyń júrekten shyqqan sózderi elitip áketedi.
Sokrat pen Arıstodemniń dıalogy etip qurǵan 27-shi qara sózi, «Áýeli ımandy túzetpeı jatyp, qylǵan ǵıbadat ne bolady?» degen 28-shi qara sózi men «Biz jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qaraı biletuǵyn pendemiz.
Sol mahabbat pen ǵadalátke qaraı tartpaqpyz, sol allanyń hıkmetin bireýden bireý anyǵyraq sezbekpen artylady. Inandym, sendim demek ınandyramyn, sendiremin degen emes» degen 45-shi qara sózinen sezim shyńyn baǵyndyrǵan Abaı atamyzdyń, dál sol deńgeıde ózgelerdiń de kámil senimge jetip, ǵaıypqa sengen adam balasyn eki dúnıede de baqytty etetin tereń bilimdi uǵyndyrýǵa tyrysqan jan-dúnıesi seziledi.
Al, tereń taǵylymǵa toly 38-shi qara sózi – tom-tom eńbekke arqaý bolatyn qundy mura. Kúrdeli de erekshe, tereńine boılap, ár sózine mán bere tússek, ár qyrynan zertteýge arqaý bolatyn shyǵarma. Ár oqyǵan saıyn jan-dúnıeńdi tolqytyp, Allanyń muǵjıza bolǵan kálámin, Jaratqannyń kórkem esimderin, Paıǵambarymyzdy (s.ǵ.s.), sahabalardyń esimderin ákele otyryp, tereń ǵylym men bilimge umtylyp, shynaıy mahabbatty sezinip, izdenýińe jeteleıdi.
Quranda «Sender (Rabbylaryńnyń qalaýlarymen) kúlli adamzattyń ıgiligi úshin jaralǵan eń qaıyrly úmbetsińder. Únemi jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan tyıasyńdar, Allaǵa kámil senesińder» (3-110) degen múmin sıpatyn tolyqtyratyn adamgershilikti bıik rýhynyń, tereń tanymynyń bıiginen túsindirgen Abaı 38-shi qara sózinde
«Eı, júregimniń qýaty, perzentlerim! Sizderge adam uǵylynyń minezderi týraly biraz sóz jazyp ıadkar qaldyraıyn» dep kámil ımanyn halqynyń júregine jetkize, ımannyń negizderin, musylmannyń paryzdaryn qamtyǵan birtutas ýaǵyz retinde barshamyzǵa baǵyttaıdy:
«Áýeli din ıslamnyń jolyndaǵy pendeler ımannyń haqıqaty ne sóz ekenin bilsin. Iman degenimiz bir ǵana ınanmaqtyq emes, sen alla taǵalanyń birligine, ýá qurannyń onyń sózi ekendigine, ýá paıǵambarymyz Muhammed Mustafa salallahý ǵalaıhı ýássállám onyń tarapynan elshi ekendigine ınandyń. Já, ne bitti? Sen alla taǵalaǵa alla taǵala úshin ıman keltiremisiń ıa óziń úshin ıman keltiremisiń?
Sen ıman keltirmeseń de, alla taǵalaǵa keler eshbir kemshilik joq edi. Óziń úshin ıman keltirseń, já ınandyń. Ol ınanmaqtyǵyń qur ǵana ınanmaqtyqpen qalsa, saǵan paıda bermeıdi. Onyń úshin sen óziń ınanmaqtyǵyńnan paıda ala almadyń, paıdalanamyn deseń, paıda beredi, kámil ıman bolady. Paıdany qalaısha alýdy bilmek kerek. Siz «Ámántý bıllahı kámahýá bı ásmaıhı ýasıfatıhı» dedińiz. Ol esim allalar hámma ol alla taǵalanyń fıǵyl ǵazımláriniń attary, olardyń maǵynasyn bil hám segiz sıfat zatııalary ne degen sóz, kámil úıren, dep Allanyń sheksiz qudyretin «Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli. Ólsheýlimen ólsheýsizdi bilýge bolmaıdy» deıdi. Allanyń kórkem esimderin jaza otyryp:
«… alla taǵalanyń Rahman, Rahım, Ǵafýr, Ýadýd, Hafız, Sáttar, Razzaq, Nafıǵ, Ýákıl, Latıf degen esimderine bınahı bir ulyǵ sıpatynan hıssaptaýǵa jaraıdy. Bul sózime naqlııa dálelim – joǵarydaǵy jazylǵan alla taǵalanyń esimderi. Ǵaqlııa dálelim qudaı taǵala bul ǵalamdy aqyl jetpeıtin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir paıda alatuǵyn qylyp jaratypty» dep Allanyń sheksiz qudyretin jetkizedi.
Alla taǵalanyń bulttardan jańbyr jaýdyryp, baý-baqshany ósirdik dep keletin Qurannyń «Nábá» súresiniń 14,15,16 aıattaryn sıpattaǵandaı sezim týdyratyn sózderi:
«Aqyl kózimen qara: kún qyzdyryp, teńizden bult shyǵarady eken, ol bulttardan jańbyr jaýyp, jer júzinde neshe túrli dánderdi ósirip, jemisterdi óndirip, kózge kórik, kóńilge rahat gúl-báısheshekterdi, aǵash-japyraqtardy, qant qamystaryn óndirip, neshe túrli nábatáttárdi óstirip, haıýandardy saqtatyp, bulaqtar aǵyzyp, ózen bolyp, ózender aǵyp darııa bolyp, haıýandarǵa, qusqa, malǵa sýsyn, balyqtarǵa oryn bolyp jatyr eken. Jer maqtasyn, kendirin, jemisin, kenin, gúlder gúlin, qustar júnin, etin, jumyrtqasyn; haıýandar etin, sútin, kúshin, kórkin, terisin; sýlar balyǵyn, balyqtar ıkrasyn, hatta ara balyn, balaýyzyn, qurt jibegin – hámmasy adam balasynyń paıdasyna jasalyp, eshbirinde bul meniki derlik bir nárse joq, bári – adam balasyna taýsylmas azyq» deıdi.
Qııanattan ada bop, adamdyqtyń bıik úlgisin maqsat tutýdy jetkize otyryp, pendeniń ımanı dárejesiniń tárbıesine at salysqan tulǵa osy qara sózinde «Qııanatshylyqqa bir qarar turǵan adam – ıa musylman emes, eń bolmasa shala musylman. Alla tabaraka ýataǵalanyń pendelerine salǵan joly qaısy? Ony kóbi bilmeıdi.
«Táfakkarý fıǵla ıllahı» degen hadıs sharıftiń «ınnalahý ıýhıbbýl mýqsıtın» degen aıattarǵa eshkimniń yqylasy, kóńili menen ǵylymy jetip quptaǵanyn kórgenim joq.
«…. ınnalahý ıýhıbbýl muhsın» (2-195), «ýállázıná ámáný ýáǵámılý salıhatı ýlaına ashabýl jánnátı hám fıha halıdýn» (2-82) degen aıattar qurannyń ishi tolǵan ǵamalýs-salıh ne ekenin bilmeımiz. «Ýa ámmálzına amáný ýáǵamılýs salıkatı fáıýáffıhım ýjýráhým ýallahý lá ıúhıb-býz-zalımın» (3-57)
aıatyna qarasań, ǵamalýs-salıh zalyqtyqtyń zıddy bolar. Olaı bolǵanda ǵadalát rafǵat bolýǵa kimde-kimniń ádileti joq bolsa, onyń haıasy joq, kimniń uıaty joq bolsa, onyń ımany joq degen, paıǵambarymyzdyń salallahý ǵalaıhı ýássállámniń hadıs sharıfi «mán-lá haıaýn lahý» degen dálel dúr», – dep «Baqara», «Imran» súrelerinen aıat keltire otyryp, ár sózin hadıspen qýattaýy Qurandy meńgergenin bildiredi emes pe?
«Endi bilińizder, eı, perzentter! Qudaı taǵalanyń joly degen jol alla taǵalanyń ózindeı nıhaıatsyz bolady. Onyń nıhaıatyna eshkim jetpeıdi. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza musylman, tolyq adam delinedi».
Baıqasaq dál osy jerde bizge taǵy da taza musylman ǵana tolyq adam, ıaǵnı kemel adam bola alatynyn jetkizip otyr. «Dúnıede túpki maqsatyń óz paıdań bolsa – óziń nıhaıatlysyń, ol jol qudaıdyń joly emes.
Ǵalamnan jıylsyn, maǵan quıylsyn, otyrǵan ornyma aǵyp kele bersin degen ol ne degen nysap? Ne túrli bolsa da, ıa dúnıeńnen, ıa aqylyńnan, ıa malyńnan ǵadalát, shapaǵat sekildi bireýlerge jaqsylyq tıgizbek maqsatyń bolsa, ol jol – qudaıdyń joly. Ol nıhaıatsyz jol, sol nıhaıatsyz jolǵa aıaǵyńdy berik bastyń, nıhaıatsyz qudaǵa taǵyryp hasıl bolyp has ezgý quldarynan bolmaq úmit bar, ózge jolda ne úmit bar? Keıbireýlerdiń bar óneri, maqsaty kıimin túzetpek, júris-turysyn túzetpek bolady da, munysyn ózine bar dáýlet biledi.
Bul isteriniń bári ózin kórsetpek, ózin-ózi bazarǵa salyp, bir aqyly kózindegi aqymaqtarǵa «bárekeldi» degizbek.
«Osyndaı bolar ma edik» dep bireýler talaptanar, bireýler «osyndaı bola almadyq» dep kúıiner, munan ne paıda shyqty? Syrtqa qasıet bitpeıdi, alla taǵala qaraıtuǵyn qalybyńa, boıamasyz yqylasyńa qasıet bitedi. Bul aınaǵa tabynǵandardyń aqyly qanshalyq óser deısiń? Aqyl ósse, ol túpsiz tereń jaqsylyq súımektikpen óser».
Mán bersek, Allanyń bizdiń júrekterimizge qaraıtynyn, syrt kóz úshin, bireýdiń «bárekeldisi» úshin jasalǵan isimizdiń esh paıdasy joqtyǵyn qandaı kórkem túsindirip tur. Al endi, musylman bolǵan soń, oraza tutmaq, namaz oqymaq kerek, ǵıbadatqa jetpesek kemshilik emes pe, dep ǵıbadattyń baǵytynda aıshyqtap, ashyp beredi.
Paryz bolǵan namazymyzdy oqýǵa, namaz aldynda dáretti mindettegen qasıetti Qurandy (Baqara -238), (Maıda-6), namazdyń paryzdary men retin de, dáret alýdy da Hakim Abaı tolyqqandy túsindirip, tolyq nusqaýlyǵyn osy 38-shi qara sózinde jazady: «Bul ǵıbadattan bir úlkeni – namaz, ol namazdan áýeli taharat almaq, onan soń namazǵa shurýǵ qylmaq… Endi namazdyń aty – salaýat, duǵa maǵynasynda degen: Aıaqta, moıynda bolǵan máshlar – ol jýmaq emes, ózderi de jýýly dep kórsetken ısharaty. Namazdan áýeli qulaq qaqtyńyz – eger alla taǵalany joǵaryda dep, mákán ısfat etpeseń de, begirek sozý ádepsiz bolyp, kúná darııasyna ǵaryq boldym, ıaǵnı dúnıe áýesine ǵaryq qylmaı qolymnan tart, ıaǵnı qutylarlyq járdemderiniń ısharaty*.
Onan soń qııamda turyp qol baǵlamaq – qul qoja aldynda turmaq – buqara patsha aldynda turǵannan artyq allanyń qadirligine óziniń ǵajızdyǵyna ykrarynyń beriktigin kórsetken ısharaty. Qybylaǵa qaramaq – árıne, qudaı taǵalaǵa eshbir oryn múmkin emes bolsa da, zıratyn paryz etken orynǵa júzin qaratyp, sondaǵy duǵadaı qabyldyqqa jaqyn bolar ma eken degen ısharaty. Onan soń qıra át, ıaǵnı sýrahı fatıha oqısyń, munda biraq sóz uzarady. Ol fatıha súresiniń maǵynalarynda kóp syr bar. Rýqúǵ bas urmaq – aldynda quda hazirge uqsas, ol da ısharat. Sájdeler – áýeli jerden jaralǵanyna yqyrary, ekinshisi – jáne jerge qaıtpaǵyna yqyrary, bas kótermek jáne tirilip, suraý bermegine yqyrarynyń ısharaty. Qaǵadat ýl-ahır – duǵanyń aqyrynda allaǵa tahııat, odan tásháhhýd, odan salaýat, paıǵambarymyz sallallahý ǵalaıhı ýássállámge aıtpaq úshin eń aqyrǵy sálemmenen taýysasyz, ıaǵnı alla taǵaladan ne tilep duǵa qyldyńyz. Ol duǵa qazınasy kúlli musylmandardy ortaqtastyryp, olarǵa da sálámátshilik tilep hám rahmet tilep bitiresiz».
Máni men maǵynasy tereńde jatyrǵan qara sózderiniń qaısysyna úńilsek te, oıshyldyń óz eli men halqy, jamaǵaty úshin tolassyz eńbekter jazyp qaldyrǵanyn uǵamyz. Ata-anadan, ustaz ben óz ortamyzdaǵy adamdardan estip, kórip, úırenip, elikteı júrip keltirgen ımandy qýattaý úshin Abaıdyń sózi – kúsh-qaırat der edim. Quran arab tilinde túsken muǵjıza bolǵandyqtan, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) oqyǵanda sahabalarymyzdyń bul ǵajap ta kórkem sózderge dereý boıusynyp, ıman keltirýi sol tildi tereń túsinýinen.
Arab tilin meńgergen Abaı Qurandy júrek kózimen oqyp, mańyzyna tereń úńilip, bıik tanymymen, tereń uǵymymen, bolmysymen túsinip, ony bizge qara sózimen jetkize bilgen. Al biz, quran oqyǵanda dereý onyń bárin tolyq túsinip, tolyq sezinip te kete almaımyz. Álbette, biz qurandy dál solaı túsine alýymyz úshin, bar ǵalamatyn sezine alýymyz úshin tildi meńgerip, tereń rýhanı bilim alý qajetpiz. Sol olqylyǵymyzdy Abaı shyǵarmasy tolyqtyryp, bilimge shaqyryp turǵandaı. Sol kópshilik qoly jete bermes ǵalamatty Abaı quddy bir óz ultyna óz tereń bilimimen, bıik rýhymen, júrek kózimen jáne kórkem de baı ana tilimen óz shyǵarmalarynda jetkizip turǵandaı. Ǵaıypqa ıman etýdiń qudyretin jetkizedi. Kim seni súıse, ony súımektik qaryz emes pe?, dep mahabbatyń shyńy Allaǵa degen mahabbat ekenin júregimizge salyp, oılandyrady. Oqyǵanyn toqyr janǵa bul ǵıbratqa toly ýaǵyz.
Birtýar dana, hakim Abaı – qurandy tolyq meńgergen, hadısterdi boıyna sińirgen, jáne alǵan ilimine saı tolyq amal etken kemel ımandy musylman bolǵanyna shák joq. Iá, Abaı álemine boılaǵan saıyn Abaı qaldyrǵan sarqylmas qazyna tulǵalyq damýdyń qaınar kózi ekenin tolyq uǵynasyń. Ár sózine zer salǵan saıyn kókiregińde jańa lep, jańa tynys sezile túsedi. Allanyń raqymymen, osy shyǵarmamdy jaza otyryp, ózimdi túsinýde, tanymym da bir baspaldaqqa bolsa jyljyǵandaı sezimmen otyrdym. Kózi qaraqty jannyń júrek kóziniń jarqyraı túsýine, Abaı shyǵarmashylyǵyn zerdeleı túsýge bul eńbek te septigin tıgizse, mendegi maqsattyń oryndalǵany, oqyrmanym!
Nurlan QABYKEShOV,
Oral qalasy
Kazislam.kz
