ABAI QAZAQTY ShOQYNDYRÝDAN QALAI AMAN ALYP QALDY?

Abaı Qunanbaıuly qazaq halqynyń bolashaǵyn anyqtap beretin, sheshýshi máselelerge kóp aralasqan. Sonyń biri shoqyndyrý baǵytyndaǵy áreketterge laıyqty jaýap berip, shetten kelgen mıssıonerlerdi toıtarýy edi.

1891 jylǵy qyrkúıek aıynda Patshalyq Reseıdegi Dinı  basqarma musylmandar arasyna pravoslavıelik dindi taratý týraly usynys jasap, maquldatty. Ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń deregine sensek, bul qupııa «Jarlyqty» Abaı oqyǵan. Erejede: «olardyń ózderi dinge kirýge rızalyq bergen-mis» - degen jeleýmen júrgizilýi tıis,– degen aılaly amaldy júzege asyrý úshin arnaıy jospar jasaıdy.

1897 jyly  Semeıge patsha janynan din jaıynda aıtys jasaý, sóıtip halyqty jappaı shoqyndyrý maqsatynda mıssıonerdiń bastyǵy arhıepıskop Sergıı keledi. Sol ýaqytta kemeńger Abaıdyń ustazy Qamaraddın haziret:  «Bizdiń ustanǵan dinimizden bir shıkilik shyqsa, sol arada búkil qazaqty shoqyndyryp, hrıstıan dinine ótkizbek. Ol týraly patshanyń jarlyǵy da bar eken. On bes meshittiń haziret, ımamdary meni usyndy. Iá, men Islam dini men «Quranǵa» qatysty máselelerdi tolyq túsindirip bere alamyn. Al, ol ózge din týraly suraı qalsa, súrinýim múmkin. Sóıtip, din-ıslamnyń, qazaqtyń ıman obalyna qalýym múmkin. Sondyqtan Abaı tórt dinniń de qasıetti kitabin oqyǵan. Sol qatyssyn», – dep Abaıdy usynady.  

Bul – qazaqtyń dinine, ımanyna, rýhyna, keleshektegi bolmysyna tóngen qater edi. Adamnyń eń qasıetti seziminiń biri – dinı senim. Iman – Abaı úshin jan bostandyǵynyń kepili. Dindi ózgertý, Abaı úshin rýhanı quldyqqa, basybaılylyqka túsý. Qazaq eliniń jaǵdaıynda bul tolyqtaı ult retinde joıylyp ketý degen sóz edi. Óıtkeni, dinı tanymnyń yqpalymen qosa adamdardyń arasyndaǵy qarym-qatynas, baýyrmaldyq sezim, tektik qasıet, syılasym men syılastyq ta ózgeriske ushyraıdy. Dástúrli zań da, tumys-salt ta, bıliktiń túri de jańa nızamnyń yrqyna beıimdeledi. Munyń barlyǵy jıyntyqtala kelip ulttyń ótkenin umyttyrady.

Ǵalym  Tursyn Jurtbaıdyń aıtýynsha, Abaı men arhıepeskop Sergııdiń qupııa dıskýssııasy eki jarym saǵatqa sozylǵan. Ol Abaıdyń dosy, osy oqıǵanyń kýási Kókbaı Janataıulynyń sózin mysalǵa keltiredi: Semeı qalasyndaǵy musylman oqymystylarynyń barlyǵy meshitke jıylyp, din-ıslamnyń ar-ojdanyn qorǵaýdy Abaıǵa tapsyryp, minájat qylyp, bata berip shyǵaryp salady. «Aq shirkeýdiń» (qazir de bar) aldynda svıashennıkter men poptar: «Qazir senderdiń saqaldaryńdy kesemiz», – desip sapylaryn jalańdatyp turady. Bul májiliste Abaı men Sergıı din jaıynan talas qylady.

Kókbaı artynan Abaıdan bul jóninde suraǵanyn, Abaı bylaı dep aıtqanyn jetkizipti: Sergıı maǵan: Senderdiń qudaıǵa sıynýlaryń, qulshylyqtaryń, aqtyqtaryń – qorqýdan týǵan. Solaı ma?» – dedi. Men oǵan: «Bizdiń Allamyzdyń bir qýaty «Rahman, Raqym», ıaǵnı, raqymdy mápaǵat ıesi. Onyń qýat kúshi – qara kúsh emes, ákeniń balaǵa degen mysy men súıýi sııaqty» – dedim. Sodan keıin Sergıı aıtqan hrıstıandardyń nanymyndaǵy «Úsh júzdi qudaı» (Hrıstostyń qudaılyq úsh sıpaty) týraly pikirine qarsy: «Allanyń birligine (jalǵyzdyǵyna) úsh júzdi bolý jarasa ma, sol úsh sıpat bir júzinde bolsa, qudaılyǵyna kóp bola ma?», – qarsy ýáj aıttym. Sodan keıin din jaıyn az sóılesti de, jalpy ǵylymı áńgimege túsip ketti. Men de din jaıyn qaıta qozǵaǵamyn joq» – dep jaýap beripti.

Belgili tarıhshy, arhıv derekterin bizge jetkizgen Bolatbek Násenov Abyraly óńirinde ótken dindar Saqaıyp qojanyń aıtqan áńgimesin de alǵa tartady. Sonda arhıereıdiń birinshi suraǵy «Qudaı qaharlansa jer-dúnıeni bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzady» deıdi. Osy aqylǵa sııa ma?» bolypty. Bul saýaldy tyńdaǵan hakim Sergııge shirkeýdiń tóbesine shyǵyp jaýap beretinin aıtqan desedi. Abaı: «Sizdiń kózińizdiń sharasyna myna tóńirek jartylaı syıyp tur ma, álde barlyq aýmaq shalyna ma?» deıdi. Arhıereı janaryna tóńirek túgel syıyp turǵanyn jetkizse kerek. Abaı: «Sonyń bárin kórip turǵan kózdiń tıtteı bir janary. Kóz sonshalyq nárseni qamtýǵa jaraǵanda Qudaı qahary bar nárseni kórgen janardan qalaı?» depti. 

Ekinshi saýal reti mynadaı bolǵan desedi bizge jetken derekte. «Zulqarnaıyn jerge kúnniń kirgenin kórdi. Kún jerden álde neshe ese úlken. Bul aqylǵa syıa ma?» dep suraıdy. «Qarańyzshy kún qaı jerden batty dese, biz aıtpaımyz  ba, ana Semeıtaýdyń ar jaǵyna batty deımiz. Sol sııaqty  aıtylǵan sóz» degende  Sergıı maquldaǵan kórinedi. 

Syrtqa shyqqanda poptar men svıashennıkter sapylaryn, asa taıaqtaryn kóterisip, shýyldasyp, Abaıǵa  tónip kelgende Sergıı: «Sender shýyldaqty qoıyńdar. Ibrahım Qunanbaev senderdiń tisteriń batatyn kisi emes. Zamanynan ozyp týǵan adam», – dep toqtatypty. Osylaısha mıssıonerler  kelgen izben keri qaıtqan. 

Mine, osylaı ultynyń ar-ujdanyn qorǵap, jappaı shoqyndyrýdan aman saqtap, jasanyp kelgen arhıreıdiń betin qaıtarǵany úshin de ısi qazaq jurty Abaıǵa máńgi qaryzdar. Tursyn Jurtbaıdyń paıymdaýynsha, Abaıdyń Qurannyń tápsirindeı bolǵan ataqty «Ǵaqlıqat-ı taslıhat» dep atalǵan «Otyz segizinshi» sózi sol arhıreı Sergıımen bolatyn aıtystyń tusynda qaǵazǵa túsken.