ADALDYQTYŃ MÁŃGILIK ÓNEGESI
Adaldyq degendi qalaı túsinemiz? Adal adam degen kim? Adaldyq degende kóz aldymyzǵa eshqashan ótirik aıtpaıtyn, otbasyna adal, saýdada adal, jumysyna adal adam elesteıtini anyq. Shyn máninde adaldyqtyń máni osyndaı. Óıtkeni ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) úmbetine adal bolýdy, ádil bolýdy ónege etti. Búgingi maqalamyzda Alla elshisiniń adaldyǵy týrasynda baıandaımyz.
Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly 2026 jyldy dinı salada «Islam jáne adal qoǵam» jyly dep jarııalady. Adal, ádil, taza qoǵam qalyptastyrý isinde din qyzmetkerleriniń de nasıhaty erekshe. Osy rette biz adaldyq pen ádildikti aldymen ardaqty Paıǵambarymyzdan (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) úırenetinimiz anyq. Qazaq halqy «Adaldyq júrgen jerde adamdyq júredi», «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» dep beker aıtpaǵan. Babalarymyz adaldyqty jaı ǵana minez emes, adamnyń ishki bolmysy dep túsingen. Sebebi adaldyq joǵalǵan jerde senim joǵalady. Senim joǵalǵan jerde qoǵam álsireıdi. Búginde «adal bolý» degen sóz kóbine saýdada ótirik aıtpaý nemese bireýdiń aqysyn jemeý degen maǵynada ǵana qabyldanady. Alaıda dinmizdegi adaldyq uǵymy áldeqaıda keń.
Adaldyq – Allaǵa adal bolý, amanatqa adal bolý, otbasyna adal bolý, halqyna adal bolý, tipti jan-janýarǵa deıin ádiletpen qaraý. Osy turǵydan qaraǵanda adamzat tarıhynda adaldyqtyń eń kemel úlgisin kórsetken tulǵa Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) paıǵambar ekeni haq. Ol adaldyqty bir salada emes, ómiriniń barlyq qyrynda kórsetti. Sondyqtan onyń ómirin zerttegen saıyn ál-Ámın, ıaǵnı «eń senimdi adam» degen ataqtyń kezdeısoq berilmegenin túsinesiń. Bul maqalada Paıǵambarymyzdyń jeti túrli adaldyǵyna toqtalamyz.
Birinshisi – Allanyń dinine degen adaldyǵy. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) paıǵambarlyq amanatqa qııanat jasamady. Sebebi paıǵambarlyq mártebe ǵana emes, eń aýyr amanat edi. Alla Taǵala Quranda: «Eı, Elshi! Rabbyńnan ózińe túsirilgendi tolyq jetkiz...», – dep buıyrǵan («Máıda» súresi, 67-aıat). Bul aıat paıǵambarlyqtyń mánin ashyp beredi. Alla elshisi dinniń eshbir úkimin adamdarǵa unaıdy nemese unamaıdy dep ózgertken joq. Bir úkimdi jasyryp, bir úkimdi jeńildetken joq. Alla neni buıyrsa, sony túgel jetkizdi. Quran onyń osy adaldyǵyn kýálandyryp: «Búgin senderge dinderińdi kemeline jetkizdim...», – dep jarııalady («Máıda» súresi, 3-aıat). Paıǵambar ár isti eń áýeli ózi oryndady. Adamdarǵa namazdy úıretpeı turyp, ózi túnderin qulshylyqpen ótkizdi. Orazany ýaǵyzdamaı turyp, ózi ustady. Jomarttyqty nasıhattamaı turyp, ózi baryn berdi. Alla Taǵala qasıetti Quranda: «Rasynda, sender úshin Allanyń elshisinde kórkem úlgi bar», – dep beker aıtqan joq («Ahzab» súresi, 21-aıat). Iaǵnı Paıǵambarymyzdyń dinge adaldyǵy ýaǵyzynan emes, ómirinen kórindi.
Ekinshisi – sahabalaryna degen adaldyǵy. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) basshy ǵana emes, júrekterdiń panasy bola bildi. Sebebi naǵyz kóshbasshy halyqty basqarmaıdy, olardyń júregine tirek bolady. Paıǵambarymyz dál sondaı edi. Bul jaıynda Qurannyń «Álı Imran» súresiniń 15-aıatynda: «Sen olarǵa jumsaq boldyń. Eger dóreki, qatygez bolǵanyńda olar mańaıyńnan tarap keter edi», – delingen. Ol sahabalaryn tyńdap, keńesterin qabyldaı bildi. Sahabalarynyń jan jarasyn túsindi. Qýanyshyn birge bólisip, qaıǵysyn da birge kóterdi. Osylaısha birine áke, endi birine ustaz, taǵy birine syrlas dos boldy.
Úshinshisi – ýádege degen adaldyǵy. Ýáde – múmınniń sózi. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir adammen belgili jerde kezdesýge ýádelesken bolatyn. Al álgi adam ol jaıynda umytyp ketedi. Alla elshisi bolsa, sol kisini úsh kún boıy ýádelesken orynda kútken edi. Bul sóz qadirin bilýdiń úlgisi edi. Sahabalar Paıǵambardyń aýzynan shyqqan ár sózge senetin. Sebebi Alla elshisi eshqashan ýádesin buzbaıbyn.
Tórtinshisi – otbasyna degen adaldyǵy. Paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) úshin onyń otbasy uly shańyraǵy edi. Qoǵamda ózin jaqsy ustaıtyn adamdar bolady. Alaıda úıine barǵan soń múldem basqa adamǵa aınalady. Al Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kórkem minezdi eń aldymen úıinde kórsetti. Sebebi ol hadısinde: «Senderdiń eń jaqsylaryń – otbasyna eń jaqsy qaraǵandaryń. Men otbasyma óte jaqsy qaraımyn»» degen bolatyn (Termızı). Paıǵambarymyz jubaılarymen áńgimelesetin, ázildesetin. Úı sharýasyna kómektesetin. Kıimin ózi jamap, aıaq kıimin de ózi tigetin. Balalaryn qushaǵyna alyp, nemerelerin ıyǵyna mingizetin. Paıǵambarymyz sol arqyly bizge úlken úlgi-ónege kórsetti. Demek adamnyń ulylyǵy – minberde emes, úıindegi minezinde.
Besinshisi – týǵan jerine degen adaldyǵy. Ol óziniń týǵan jeri Mekkeni qatty saǵynaty. Sebebi Otandy súıý – tabıǵı sezim. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Mekkeden kúshtep shyǵarylǵanda artyna burylyp: «Sen qandaı jaqsy mekensiń! Sen men úshin eń keremet jersiń. Eger halqym meni shyǵarmaǵanda, seni eshqashan tastamas edim», – degen bolatyn (Termızı). Osy sózde týǵan jerge degen qanshama saǵynysh jatyr, elge degen mahabbat jatyr. Ol Mekkeni balalyq shaǵy ótken jer bolǵany úshin jaqsy kórdi. Islam dini adamdy týǵan jerin qadirleýge shaqyrady. Óıtkeni týǵan jerge adal adam halqyna da adal bolady.
Altynshysy – ózge din ókilderine degen adaldyǵy. Munyń adamdyqtyń bıik ólshemi dese de bolady. Osy arqyly Paıǵambar bizge (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ózge dindegi adamdardyń senimine qurmetpen qaraýdy úıretti. Ardaqty Paıǵambarymyz: «Kim musylman memleketinde ómir súretin kelisimdegi (zımmı) adamǵa zulymdyq jasasa, Qııamet kúni men sonyń qarsylasy bolamyn», – dedi (Ábý Dáýit). Bul – buryn-sońdy aıtylmaǵan quqyqtyq kepildik. Mádına kelisimi arqyly ıahýdılerge óz dininde qalýǵa múmkindik berdi. Olardyń ǵıbadat oryndaryna qol suqtyrmady. Hrıstıan delegatsııasyn meshitinde qabyldady. Tipti olardyń qulshylyq jasaýyna múmkindik bergeni sıra kitaptarynda aıtylady. Demek Islamdaǵy ózgege qurmet kórsetý – álsizdik emes, paıǵambarlyq kórkem minezdiń kórinisi.
Jetinshisi – jan-janýarlarǵa degen adaldyǵy. Meıirimniń shekarasy bolmaıdy. Paıǵambarymyzdyń raqymy adamdarmen ǵana shektelmedi. Tipti túıeniń ashtyqtan álsiregenin kórgende: «Myna tilsiz janýarlardy qınamańdar, Alladan qorqyńdar!» – dedi (Ábý Dáýit). Taǵy bir hadıste mysyqty qamap qoıǵan áıeldiń azapqa laıyq bolǵany, al shóldegen ıtke sý bergen adamnyń keshirilgeni baıandalady (Buharı, Múslim). Islamdaǵy meıirimniń ólshemi osy. Janýarǵa jasalǵan jaqsylyq – saýap. Oǵan jasalǵan qııanat – kúná. Tabıǵatqa, janýarǵa, álsizge degen qatynas – adamnyń júreginiń aınasy.
Segizinshisi – úmbetine degen adaldyǵy. Bul – paıǵambarlyq mahabbattyń shyńy. Sebebi Paıǵambarymyzdyń eń úlken adaldyǵy – óz úmbetine degen mahabbaty. Quranda bul jaıynda bylaı delingen: «Senderge óz aralaryńnan sondaı bir Elshi keldi. Senderdiń qıyndyqqa ushyraýlaryń oǵan aýyr tıedi. Ol – senderge óte janashyr, múmınderge óte meıirimdi» («Táýbe» súresi, 128-aıat). Ol ár namazda úmbetin oılady. Túnde úmbeti úshin duǵa etti. Jábireıil kelgen saıyn: «Úmbetim, úmbetim», – dep alańdady. Bir hadıste Alla elshisiniń: «Maǵan úmbetimniń amaldary kórsetildi. Jaqsylyqtaryn kórgende Allaǵa maqtaý aıttym. Kemshilikterin kórgende olar úshin keshirim tiledim», – degeni aıtylady. Iaǵnı ol – óziniń qutqarylýyn ǵana emes, úmbetiniń amandyǵyn suraǵan paıǵambar. Sebebi ol – adamzat tarıhyndaǵy eń adal ári janashyr adam. Paıǵambarymyzdyń ómirine qarasaq, adaldyq onyń bir ǵana qasıeti emes, búkil bolmysyn biriktirgen ózek ekenin kóremiz.
Ol Allaǵa adal boldy, sol arqyly dindi tolyq jetkizdi. Amanatqa adal boldy, sóıtip eshbir jaýapkershilikten jaltarmady. Sahabalaryna adal boldy, sol sebepti olardy tárbıeledi, qorǵady, jigerlendirdi. Otbasyna adal boldy, eń jaqsy jar, eń meıirimdi áke bola bildi. Otanyna adal boldy, týǵan jerine degen súıispenshiligin ashyq bildirdi. Ózge din ókilderine adal boldy, olardyń quqyqtaryn qorǵap, adamdyq qadirin saqtady. Jan-janýarlarǵa adal boldy, olardyń raqymyn búkil jaratylysqa taratty. Al eń sońynda, úmbetine adal boldy. Osylaısha dúnıede de, aqyrette de olardyń amandyǵyn oılady. Mine, sondyqtan úmbeti ony «ál-Ámın» dep atady. Bul ataq onyń sansyz synaqtan ótken adal ómirdiń jemisi edi. Búgin biz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) paıǵambardy jaqsy kóremiz desek, ony madaqtaýmen ǵana shektelmeýimiz kerek. Alla elshisiniń adaldyǵyn ómirimizge kóshirýimiz qajet. Óıtkeni Paıǵambarǵa degen shynaıy mahabbat onyń minezin jalǵastyrý arqyly kórinis tabady.
Nurbek ÁÝESHANULY,
Astana qalasynyń bas ımamy
