ADAMDAR NE ÚShIN ÓMIR SÚREDI?
Adamzat órkenıeti qalyptasqaly beri moraldyq fılosofııanyń basty máselesi «Ne úshin ómir súrý qajet?» degen saýalǵa jaýap izdeý boldy. Dál osy suraqtyń ózgesheleý túri – «Qalaı durys ómir súrý kerek?» degen suraq ta ejelden osy tańǵa deıin uly oıshyldarǵa tynym bermeı keledi. Shyn máninde, bul «ómirdiń máni» týraly tanymmen ushtasyp tur. Sondyqtan da bolar, tarıhta aty qalǵan kóp tulǵa «Eger ne úshin ómir súrý kerektiginiń jaýaby tabylsa, onda tek aıqyn nárseni ǵana qabyldap, durys ómir súrýge bolady» dep senip ótti.
Sonymen, adamdar ne úshin ómir súredi? Bizdiń dáýirimizge deıingi V-IV ǵasyrlarda osy saýalǵa oraı tujyrymdalǵan jaýaptardyń biri «tek lázzat úshin ǵana ómir súrý, barynsha lázzat alýǵa umtylyp, kez kelgen qaıǵy-qasiretten aýlaq bolý kerek» degen ilim boldy. Bul «gedonızm» (grek tilinen «hedone» – «lázzat») dep atalatyn ilim óte ómirsheń bolyp, ártúrli formada birneshe ret jańǵyrdy. Gedonızmniń kúshi – barlyq tirshilik ıeleriniń, sonyń ishinde adamnyń minez-qulqyna áser etetin bıologııalyq zańdylyqtarǵa súıený, álsizdigi – osy baǵyttan basqa, ol adam boıynan qandaı da bir nurly qasıetti ıakı eshteńeni kórmeıdi. Gedonızmge qanattasatyn Eýdemonızm (grek. «Eýdaımonıa» – «baqyt») – ómirdiń máni lázzat jıyntyǵy, qıynshylyq jıyntyǵynan asqandaǵy kúı – baqyt ekeni týraly ilim. Eýdemonızmnyń gedonızmnen aıyrmashylyǵy – kez kelgen lázzat túrin durys dep sanamady. Sońynda azapqa ákeletinder «jaman lázzat» retinde sanaldy: olar adamdy baqytqa jetkizbeı, kerisinshe odan alystatady. Osylaısha, Eýdemonızm adam is-áreketteriniń keshiktirilgen jáne janama saldary arqyly olardyń kúrdeli maǵynasyn eskerdi.
Ejelgi Úndistan óz meninen bas tartý arqyly ózin-ózi jetildirýdiń minsiz túrin oılap tapty. Býddıstik qaǵıdasyna sáıkes, ómirdiń máni – óz qalaýlarynan birtindep bosaý arqyly kemeldikke umtylý, óıtkeni osy qalaýlar azaptyń jáne adamnyń minsiz emes is-áreketiniń negizi bolyp tabylady, ony basqa adamdar men tiri-tirshilikten oqshaýlaıdy. Óz kezeginde, hrıstıan jáne musylman Etıkasy ómirdiń jalǵyz máni men negizdemesi – Qudaıdyń razylyǵy men buıryqtaryn ustaný, dinı qaǵıdalarǵa sáıkes ádil, aqadal jáne taqýalyqpen ómir súrý arqyly aqyretińdi qamdaý dep eseptedi. Iýdaızm dininiń basty ilimi Bes kitapta tujyrymdalǵan durys minez-qulyqtyń negizgi Etıkalyq normalary (Musanyń 10 ósıeti) keıinirek hrıstıan moralne enip, musylman Etıkasymen qabyldandy.
Kóptegen basqa dinı júıeler sııaqty, hrıstıandyq jáne musylmandyq moral qarapaıym, tipti bilimsiz adamdarǵa da túsinikti ońaı úırenetin ósıetter men nusqaýlar júıesinen, sondaı-aq barlyq nárseni senimge alǵysy kelmeıtinderge osy moraldyq erejelerdiń maǵynasyn túsindirýge arnalǵan kóptegen kúrdeli teologııalyq túsindirmelerden de turady. Biraz ýaqyt óte eleýli de paıdaly nátıjeni ǵana joǵary qundylyq retinde tanýǵa negizdelgen Etıkadaǵy jańa baǵyt – ýtılıtarızm paıda boldy. Ýtılıtarızmniń bir túri retinde, revolıýtsııalyq maqsatty – is-áreketterdi baǵalaýdyń joǵary ólshemi retinde sanaǵan, atap aıtqanda kommýnıstik, revolıýtsııalyq Etıka tanyldy. Nátıjesinde, tipti jappaı kisi óltirý keıbir jaǵdaılarda ıgilik dep sanaldy, óıtkeni olardyń revolıýtsııa isine paıdasy jaǵyn ǵana kórdi.
Orys fılosofy Iýlıı Shreıder ádil atap ótkendeı, ýtılıtarızm jalpy Etıkany buzdy, óıtkeni birinshiden, absolıýtti qaǵıdalardy emes jaǵdaılyq beıimdelýdi joǵary qoıady, ekinshiden, tek belgili bir adamdar men adamdar toby ǵana neniń paıdaly, neniń paıdasyz ekendigin baǵalaýǵa quqyly bolyp taǵaıyndalady. Basqalary mundaı baǵalaýmen kelispeıdi. Osylaısha, qoǵam damyp keledi. Adamzat osy damý satylarynan basqa áli jańa ilimderge ıek arta almady. Ázirshe, buǵan deıin júrip ótken ilimderdiń sıntezin tutýda. Tarıh jalǵasýda…
Abylaıhan QALNAZAROV,
mádenıettanýshy, fılosof
Kazislam.kz