ÁDEPTILIK – KÓRKEM SIPAT (On birinshi kún)

28 aqpan

On birinshi kún

ÁDEPTILIK – KÓRKEM SIPAT

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ

Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.

Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.

Adamnyń syrtqy kelbeti qanshalyqty sulý bolǵanymen, onyń shynaıy bolmysy men ishki rýhanııaty tek ádeptilik arqyly ǵana kórinis tabady. Ádeptilik – adam boıyndaǵy eń asyl qasıetterdiń jıyntyǵy ári rýhanı kemeldiktiń aıqyn belgisi. Ol jaı ǵana qoǵamdyq erejelerdi saqtaý emes, ol – ózgelerge degen tereń qurmet, kishipeıildilik jáne parasattylyq. «Ádepti degenshe, ádemi deseńshi» dep halyq danalyǵy beker aıtpasa kerek. Sebebi boıyna izgilikti sińirgen jannyń sózi – shıpa, isi – ónege, al bolmysy aınalasyna nur shashyp turatyn kórkem sıpatqa ıe bolady. Imandylyǵy mol adamnyń boıynan tabylatyn ádeptiliktiń keıbir kórinisterine toqtalyp óteıik:

Birinshi: kórkem minez

Asyl dinimizde kórkem minezdi bolýdyń mańyzy óte úlken. Álı ıbn Ábý Talıb (oǵan Alla razy bolsyn): «Sándi buıymdar men ádemi kıim ýaqytsha ǵana kórik beredi. Adamnyń shynaıy kórki onyń minezinde. Sebebi minezi kórkem kisi adamdarǵa da, Alla Taǵalaǵa da súıikti bolmaq», – degen. Adamnyń jánnatqa kirýine eń kóp sebepshi bolatyn amal da, osy – kórkem minez. Ábý Huraıra (Alla oǵan razy bolsyn):

سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : مَا أَكْثَرُ مَا يُدْخِلُ النَّاسَ الْجَنَّةَ ؟ قَالَ : تَقْوَى اللَّهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ

«Alla Elshisinen (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):  «Adamdardyń jánnatqa kirýine eń kóp sebep bolatyn ne nárse?» – dep suraǵanda, Ol kisi: «Taqýalyq pen kórkem minez», – dep jaýap berdi», – degen (ımam Termızı).

Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) taǵy bir hadısinde:

إِنَّ الُمُؤْمِنَ ليدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَة الصَّائِمِ القَائِمِ

«Rasynda múmin adam óziniń kórkem minezi arqyly (úzdiksiz) oraza ustaýshy men (túnimen) namaz oqýshynyń dárejesine jetedi», – degen (ımam Ábý Dáýid).

Shynaıy jánnatty ańsaǵan adam eń aldymen óziniń mineziniń kórkem bolýyna asa nazar aýdarýy qajet. Keıbir adamdar «Meniń minezim ózi solaı» nemese «Meniń minezim ózgermeıdi» dep ýáj aıtýy múmkin. Alaıda minez-qulyqty ózgertý múmkin bolmaǵanda, din bizden ony talap etpeıtin edi. Ár sózin ımandylyqpen ushtastyra bilgen Abaı atamyzdyń qara sózderiniń birinde: «Men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim», – degen.

Ekinshi: daýlasýdan bas tartý

Daý – eki nemese odan da kóp adamdardyń ózara pikir qaıshylyǵy. Daý, janjal ataýly berekeni qashyryp, adamdardyń arasynyń búlinýine renish pen kektiń týýyna sebepshi bolady. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Ánfal» súresi, 46-aıatynda:

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ

«Allaǵa jáne Elshisine boı usynyńdar, ózara janjaldaspańdar, onda úreılenesińder de quttaryń qashady jáne sabyrly bolyńdar. Rasynda Alla, sabyrlylarmen birge», – dep, múmınderdi ózara daýlasýdan tyıǵan.

Tipti, óziniki durys bolyp turǵan jaǵdaıda da, múmin adam daýlasýdan bas tartýy tıis. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):      

أَنَا زَعِيمٌ بِبَيْتٍ فِي رَبَضِ الْجَنَّةِ لِمَنْ تَرَكَ الْمِرَاءَ وَإِنْ كَانَ مُحِقًّا ، وَبِبَيْتٍ فِي وَسَطِ الْجَنَّةِ لِمَنْ تَرَكَ الْكَذِبَ وَإِنْ كَانَ مَازِحًا ، وَبِبَيْتٍ فِي أَعْلَى الْجَنَّـةِ لِمَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ

«Men óziniki ras bolsa da tartysýdy qoıǵan kisi úshin jánnattyń aýlasynan bir úı, al ázil bolsa da ótirik aıtýdy qoıǵan kisi úshin jánnattyń ortasynan bir úı, al kórkem minezdige jánnattyń eń bıiginen bir úı (beriletindigine) kepil bolamyn», – degen (ımam Termızı).

Úshinshi: qarapaıym bolý

Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) adamzattyń asyl ustazy, Alla Taǵalanyń eń súıikti quly bola tura, adamdardyń eń kishipeıildisi edi. Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabalarymen birge otyrǵanda kishipeıildigi men qarapaıymdyǵy sebepti, syrttan kelgen bóten kisi qaısy adam paıǵambar ekendigin ajyratyp bilmeıtin. Aısha anamyzdan (Alla oǵan razy bolsyn) adamdar: «Alla Elshisi úıde ne isteıtin edi?» – dep suraǵanda, Aısha anamyz (Alla oǵan razy bolsyn): «Ádette ol kisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óz januıasynyń qyzmetinde bolatyn. Al eger namazdyń ýaqyty kirse, namazǵa shyǵyp ketetin edi», – dep jaýap bergen bolatyn (ımam Múslım).

Ánas ıbn Málık (Alla oǵan razy bolsyn):

إنْ كَانَتْ الأمَةُ مِنْ إمَاءِ الْمَدِينَةِ لَتَأْخُذُ بِيَدِ النَّبِيِّ  فَتَنْطَلِقُ بِهِ حَيْثُ شَاءَتْ

«Rasynda, Mádınanyń kez kelgen kishkentaı balasy Alla Elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qolynan jetektep, qalaǵan jaǵyna alyp kete alatyn (ıaǵnı Paıǵambar sondaı kishipeıil, jumsaq jan edi)», – degen (ımam Buharı). 

Alla elshisiniń tárbıesin kórgen sahabalary da sondaı kishipeıil ári qarapaıym edi.

Tórtinshi: tákapparlyqtan ada bolý

Ádepti, tárbıeli adam qanshalyqty ataq, mansap, dárejege jetse de eshýaqyt tákapparlyq, menmendikke salynbaıdy. Jemisti taldyń jemisi kóbeıgen saıyn, onyń butalary ıile túsetindigi sııaqty ol da ataq-dárejesi ósken saıyn ózin ózgelerden tómen ustaýǵa tyrysady. Al Alla Taǵalanyń bergen nyǵmetine shúkir etpeı, sol arqyly ózin ózgelerden joǵary kórip, órkókirektikke salyný jaqsy is emes. Ahmed Iúginekı babamyz bundaıda: «Kishipeıildiń – abyroıy asar, tákappardyń – quty qashar», – degen.

Ibilistiń de laǵynetke ushyraýyna onyń takapparlyǵy sebep bolǵandyǵy týrasynda Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Baqara» súresi, 34-aıatynda:

وَإِذ قُلنَا لِلمَلَٰئِكَةِ ٱسجُدُواْ لِأدَمَ فَسَجَدُواْ إِلَّا إِبلِيسَ أَبَىٰ وَٱستَكبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلكَٰفِرِينَ

«Sol ýaqytta perishtelerge: «Adamǵa sájde etińder» dedik. Sonda olar dereý sájde etti. Biraq Ibilis bas tartyp, tákapparlanyp qarsy kelýshilerden boldy», – dep aıtqan.

Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ 

«Júreginde mysqaldaı tákapparlyǵy bar adam jánnatqa kirmeıdi», – degen (ımam Múslım).

Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Luqman» súresi, 18-aıatynda Luqman Hakimniń óziniń ulyna:

وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

«Adamdardan júzińdi keri burma ári jer betinde kerdeńdep júrme. Aqıqatynda, Alla árbir órkókirekti ári maqtanshaqty jaqsy kórmeıdi», – dep, ósıet aıtqandyǵyn baıandaǵan.

Alla Taǵala bizdiń de boıymyzǵa kórkem minez sıpatyn násip etsin, ózimizge jáne urpaqtarymyzǵa tárbıeli, salıqaly bolýdy jazsyn.