BIR HADISTEN – JETI HIKMET

Álemderdi jaratqan Alla, sońǵy dini Islamdy Muhammed (s.ǵ.s) ýahı arqyly jiberip, búkil adamzatty baqytqa jeteleýdi murat etken. Jer betindegi barsha adamzattyń Paıǵambary bolǵan Muhammedtiń (s.ǵ.s) árbir isi men sózi on tórt ǵasyrdan beri zerttelýde jáne aqyretke deıin zerttele bermek. Biz de búgin qolymyzdan kelgenshe bir hadıstiń hıkmeti týraly jazýdy qolǵa alyp otyrmyz.

Ýaqytyńyz bolsa, birneshe mınýtyńyzdy bólip oqyp shyǵýyńyzǵa keńes berer edim. Ábý Saıd Ál-Qýdrı (Alla odan razy bolsyn) paıǵambarymyzdan myna bir hadısti bizderge jetkizgen:

 أَنَّ أَعْرَابِيًّا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْهِجْرَةِ، فَقَالَ: (وَيْحَكَ، إِنَّ شَأْنَهَا شَدِيدٌ، فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ تُؤَدِّي صَدَقَتَهَا). قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: (فَاعْمَلْ مِنْ ‌وَرَاءِ ‌الْبِحَارِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَنْ يَتِرَكَ مِنْ عَمَلِكَ شَيْئًا).

Bir bádáýı, Alla elshisiniń janyna kelip, kóshý (hıdjret) jaıynda suraq surady. Sonda, Paıǵambarymyz oǵan: «Kóshý ońaı sharýa emes» degennen keıin «Seniń zeketi berilgen túıeleriń bar ma?» dep surady. Adam «ıá» dedi. Osydan keıin Paıǵambarymyz bylaı dep buıyrdy: «Olaı bolsa, teńizderdiń arǵy betinde bolsań da, ózińe tıesili amaldy orynda. Álbette Alla seniń amalyńnyń eshbirin kemsitpeıdi». (Buharı, Zeket 5)

Qasıetti Quran Kárimde bolsyn, Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde bolsyn mezgiline qaraı kóshýge yntalandyrady. Musylmandardyń kúntizbesi Mekkeden Mádınaǵa kóshýmen bastaý alyp ıslamda jer aýystyrý ózine tán erekshelimen qalyptasqan. Sonymen qatar, qaýipsiz ári senimdi jerge, múlki men ar-namysyn qorǵaı alatyn jerge qonys aýdarý – salaýattylyqtyń belgisi.

Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısinde aıtylǵan hıkmetterge toqtalar bolsaq, olar mynadaı:

1. Adamdar arasynda dinge shaqyrý nemese dindi túsindirý barysynda barlyǵyna birdeı qaraý durys emes. Ár adamnyń ózine tán áleýmettik jaǵdaılary, tárbıesi, ádetteri jáne psıhologııalyq jaǵdaıy ártúrli. Bir adamǵa ońaı nárse ekinshisine qıyn bolýy múmkin. Bir adamǵa qıyndyq týdyrmaıtyn jaǵdaı ekinshisine qıyndyq týdyrýy múmkin. Mine osy sebepten ár adamnyń jaǵdaıyn eskerip, olarǵa sáıkes dindi túsindirgen abzal.

2. Paıǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s.) erekshe qasıetteriniń biri – aldyndaǵy adamnyń ne isteı alatynyn jáne ne istemeıtinin anyqtaýdaǵy aqyldylyǵy men parasattylyǵy. Joǵaryda aıtylǵan hadıste, Paıǵambarymyz bádáýıge kóshýdiń qandaı qıyndyqtar týdyrýy múmkin ekenin aldyn ala kórip, ony óz jerinde qalýǵa shaqyrǵan. Belgili bolǵandaı, bádáýıler – shól dalada turatyn kóshpeli arab qaýymdastyqtary. Olar qala ómirine úırenbegen. Shóldiń qatal klımaty olardyń tabıǵatynda kórinis tabady. Sondyqtan olar bir jerde uzaq turýǵa shydaı almaıdy. Olar únemi kóshkisi keledi. Eger osyndaı minezdi bireý kóship, qalaǵa qonystansa, biraz ýaqyttan keıin qala ómirinen jalyqqandyq jáne oǵan beıimdele almaý sııaqty qıyndyqtar týyndaıdy. Sonymen qatar, eger bul bádáýı óz ádet-ǵuryptaryn qalaǵa ákelýge tyryssa, qaladaǵy adamdar arasynda tártipsizdikter oryn alýy ábden múmkin. Osynyń bárin eskere otyryp, Alla Elshisi bádáýıdi óz jerinde, ıaǵnı «teńizderdiń arǵy jaǵynda bolsa da» turýǵa shaqyrdy.

3. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bul bádáýıden baılyǵynyń zeketin tólep-tólemegenin surady. Zeket tóleý – baı adam kez kelgen jerde ońaı oryndaı alatyn ǵıbadat. Álgi adam: «Iá, men zeketimdi tóledim», dep jaýap bergende, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) oǵan: «Alla seniń amaldaryńnyń saýabyn kemitpeıdi», dep qosty. Basqasha aıtqanda, bul amaldy shól dalada nemese Mádınanyń ortasynda jasasańyz da, eshteńe ózgermeıdi; izgi amal qaı jerde jasalsa da saýapqa ıe bolady. Sondyqtan, árbir naýqasqa birdeı dári jazyp beretin dáriger sııaqty áreket etý durys emes. Biz árbir adamnyń qazirgi jaǵdaıynda ne isteı alatynyn eskerip, soǵan sáıkes retsept usynýymyz kerek. Eger adamnyń dene bitimi kóshi-qonǵa tótep bere almasa, biz oǵan kósh dep aıta almaımyz. Al eger bul adam turaqtaýǵa shydaı almasa kóshýiniń mindetti ekenin aıtamyz. Baı adamǵa zeket berý kerek ekenin, kedeı adamǵa zeket bermeý kerek ekenin aıtatynymyz sııaqty.

4. Eger bul adam Mádınaǵa kóship kelgen bolsa, Paıǵambarymyzben (s.ǵ.s.) jáne basqa sahabalarmen bir ortada, bir qalada, bir kóshede bolyp, únemi sol aýamen tynystar edi. Osyǵan qaramastan, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) mundaı orta oǵan jaqsy bolmaýy múmkin dep oılap, ony óz jerinde qalýǵa, kóshpeýge shaqyrdy. Bulaı deýiniń astarynda, musylman bolyp ıslam dinin ustaný úshin mindetti túrde Mekkede nemese Mádınada, qasıetti jáne kıeli dep sanalatyn jerlerde bolý mindetti emes. Sol sııaqty, paıǵambarmen bir dáýirde ómir súrip, onyń kórshisi bolýy mindetti emes. Shyn máninde, bir qalada jáne bir ýaqytta turý keıbir adamdardyń dinı ómirine keri áser etip, jaǵymsyz saldarǵa ákelýi múmkin. Olaı bolsa, «Mekkede tursam, Qaǵbada únemi duǵa etý qandaı keremet bolar edi» nemese «Eger men Mádınada tursam, meni únemi Alla Elshisiniń qabiri men onyń sahabalarynyń estelikteri qorshap júrer edi» degen sııaqty tilekterdi aıtý adamdy adastyrýy múmkin. Ol jerlerde kúnáharlar turmaı ma? Sol jerlerde jaqsy ister kóbeıgeni sııaqty, kúnáharlar da kóbeıedi. Óıtkeni adamnyń saýaptary men kúnálary berilgen nyǵmetterge baılanysty kóbeıedi. Shynynda da, Rabbymyz Paıǵambarymyzdyń múbárák áıelderine jáne múminderdiń analaryna úndeý tastap: «Ýa, Paıǵambardyń áıelderi! Senderden kim jarııa túrde arsyzdyq istese, onyń jazasy eki eselenedi. Bul Alla úshin ońaı. Biraq senderden kim Allaǵa jáne Onyń Elshisine boısunyp, izgi is istese, Biz oǵan eki ese syı beremiz jáne oǵan jumaqta mol rızyq daıyndaımyz» (Ahzab 30-31).

5. Paıǵambarymyzdyń bul hadısinen «Senderdiń jaman dep sanaǵandaryń sender úshin jaqsy bolýy múmkin, al sender unatqandaryń sender úshin jaman bolýy múmkin» (Baqara 2:216) aıatynyń mysaly sııaqty. Bul bádáýı jaqsy nıetpen Mádınaǵa qonys aýdarǵysy keldi. Ol muny dinı ómiri úshin jaqsy nárse dep sanady. Biraq Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) oǵan jaqsy dep sanaǵandary ózi úshin jaman bolýy múmkin ekenin aıtyp, ony bul sheshimnen bas tartýyn ádeptilikpen túsindirdi. Ol ózi jaman dep sanaǵan óz jerinde qalǵany jaqsyraq ekenin osylaısha kórsetti. Sondaı-aq bul hadıs, bizge bilimine, tájirıbesine jáne biliktiligine senetin adamdarmen keńesýdiń óte mańyzdy ekenin kórsetedi. Bizge jaqsy, durys jáne paıdaly bolyp kórinetin nárselerde biz nazardan tys qaldyrǵan kedergiler bolýy múmkin. Sol salanyń bilimdi adamdary, bizge máseleniń ártúrli qyrlaryn kórsete alady.

6. Bul hadısten alatyn taǵy bir sabaǵymyz – sheshim qabyldaǵan kezde máseleni birneshe turǵydan baǵalaý, asyǵys sheshimderden aýlaq bolý jáne paıda men zııan arasyndaǵy tepe-teńdikke nazar aýdarý qajet. Biz máselelerdiń biz boljaı almaıtyn ólshemderi men saldary bolýy múmkin ekenin eskerýimiz kerek jáne «Osylaı áreket etý meniń dinim men dúnıelik ómirim úshin qandaı saldary bolady?» degen suraqty muqııat qarastyrýymyz kerek. Bizdiń dinimizde paıda men zııan (maslahat-máfsadat) arasyndaǵy tepe-teńdik óte mańyzdy. Munda paıda men zııan bizdiń kúndelikti ómirimizde, dúnıelik jáne máńgilik ómirimizge qatysty paıda men zııandy bildiredi.

7. Bul hadısten kelesi qorytyndy jasaýǵa bolady: Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) sózderi men is-áreketterinde sheksiz danalyq bar. Bundaı hadısterdi eskermeı, bul dindi durys túsiný jáne ómir súrý múmkin emes. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) ómiri Quran bolatyn. Paıǵambarymyz jer betindegi danalyqtyń, parasattylyq pen ádeptiliktiń kórinisi. Onyń aıtqan árbir sózinde danalyq, al árbir isinde sulýlyq bar. Sózsiz, bul hadısten taǵy da kóptegen hıkmetter shyǵarýǵa bolady. Rabbymyz bizge osyndaı hıkmetterdi túsinip, túsindirýge jáne olardy ómirimizde kórsetýge múmkindik bersin. Aqyretke deıin saqtalatyn jáne hıkmeti taýsylmaıtyn Quran men hadısterdi túsinýde Alla biz ben sizdi adastyrmasyn.

Isataı BERDALIEV,

  «Qamqor-Astana» qoǵamdyq qorynyń teolog mamany, PhD