DÁSTÚRLI QAZAQ QOǴAMYNDAǴY TOIDYŃ MAŃYZY MEN EREKShELIGI
Qazaq halqynyń san ǵasyrlyq tarıhy men baı mádenı-rýhanı áleminde «toı» uǵymy tek kóńil kóterý nemese as iship, ýaqyt ótkizý sharasy ǵana emes, ol Etnostyń áleýmettik-demografııalyq tutastyǵyn, rýhanı biregeıligin saqtaıtyn jáne ulttyq sanany jańǵyrtatyn erekshe áleýmettik ınstıtýt. H.Arǵynbaev óziniń «Qazaqtyń otbasylyq dástúrleri» atty fýndamentaldy eńbeginde atap kórsetkendeı, dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy árbir toı adam balasynyń dúnıege kelýinen bastap, baqılyq bolyp dúnıeden ótýine deıingi ómirlik mańyzdy kezeńderin júıeli túrde aıshyqtaıtyn qasıetti mindet atqarǵan. Toı rásimderi arqyly qoǵam músheleri arasyndaǵy san salaly týystyq qatynastar (jurt, jaqyn, naǵashy men jıen, quda-tamyr) túpkilikti nyǵaıyp, ata-babadan qalǵan dástúrli qundylyqtar urpaqtan-urpaqqa úzilissiz berilip otyrdy. Bul rette árbir toı joralǵysy tereń fılosofııalyq mánge ıe bolyp, bútin bir qaýymnyń yntymaǵy men birligin aıqyndaıtyn mańyzdy ındıkator qyzmetin atqardy.
Ǵylymı-Etnografııalyq turǵydan alǵanda, toı – kóshpeliler órkenıetindegi kommýnıkatsııanyń, áleýmettik ıntegratsııanyń jáne ulttyq mádenı kodty qorǵap qalýdyń basty tetigi. Qazaq qoǵamyndaǵy toılar halyqtyń dúnıetanymyn, moraldyq-Etıkalyq normalaryn jáne dúnıejúzilik kóshpeliler mádenıetindegi ornyn aıqyndaıtyn aına ispetti erekshe qubylys retinde qarastyrylady. Qazaq toıy men uly jıyndarynyń tarıhy myńjyldyqtar tereńinen, sonaý kóshpeliler órkenıetiniń alǵashqy kezeńderinen bastaý alady. Arheologııalyq derekter men Etnografııalyq zertteýler saq, ǵun, úısin taıpalarynyń zamanynda-aq mańyzdy oqıǵalardy dúrkiretip toılaý, úlken as berý, jeńisti merekeleý jáne qaýymdyq jıyndar ótkizý dástúri qalyptasqanyn naqty rastaıdy. Máselen, álemge áıgili Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adamnyń» jerleý ǵuryptary men oǵan baılanysty berilgen baıyrǵy astar men úlken qoǵamdyq jıyndar sol dáýirdegi toı-dýmannyń memlekettik deńgeıde mańyzdy bolǵanyn kórsetedi.
Orta ǵasyrlarda bul dástúr túrik qaǵandyǵy men Deshti Qypshaq kezeńinde sapalyq jańa satyǵa kóterilip, «as berý», «uly jıyn», «han kóterý toıy», «jeńis toıy» sııaqty memlekettik aýqymdaǵy rásimdermen tolyqty. «Qazaqtyń Etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty 5 tomdyq Entsıklopedııada jazylǵandaı, han taqqa otyrǵanda nemese el basyna kún týǵandaǵy mańyzdy jeńisterde búkil ulystyń basyn qosqan úlken toılar uıymdastyrylyp, bul halyqtyń saıası tutastyǵyn nyǵaıtty.
Keńestik kezeńde ıdeologııalyq qysym men saıası ózgeristerge baılanysty ulttyq toılardyń formasy biraz ózgeriske ushyraǵanymen, táýelsizdik jyldarynan bastap óz tamyryna qaıta oralyp, ulttyq sıpatyn tolyqtaı jańǵyrtty. Qazirgi tańda zamanaýı úrdistermen ushtasyp jatqan dástúrli toılar jańa mazmunǵa ıe bolyp, ulttyq rýhty kóteretin mańyzdy mádenı sharaǵa aınalyp otyr. Dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy toılar adam ómiriniń árbir mańyzdy kezeńin túgel qamtyp, óziniń atqaratyn qyzmeti men sıpatyna qaraı san alýan túrlerge bólindi.
Belgili ǵalymdar N.M. Ýálı men R.N. Shoıbekovtiń «Qazaq toıynyń túrleri men qyzmetine Etnosemantıkalyq taldaý» atty ǵylymı eńbeginde bul toılardyń jiktelýi men klassıfıkatsııasy jan-jaqty kórsetilgen.
Birinshi sanatqa adamnyń dúnıege kelýi men balalyq shaǵyna baılanysty ótkiziletin «shildehana», «besik toı», «tusaýkeser» sııaqty otbasylyq qýanyshtar jatady.
Ekinshi úlken sanatqa jańa otbasy ınstıtýtyn qalyptastyratyn «qyz uzatý», «úılený toı», «betashar» sııaqty dýmandy ári saltanatty sharalar kiredi.
Úshinshi top – áleýmettik-sharýashylyq jáne eldik sıpattaǵy aýqymdy toılar, olarǵa «as berý» (qaıtys bolǵan adamǵa arnalǵan úlken astar), «shilde», «saýyn aıtý», «aıtys toılary» men «at shabys» syndy ulttyq oıyn-saýyqtar jatady. Mysaly, «Qazaq halqynyń dástúrleri men ádet-ǵuryptary» atty 2-tomdyq jınaqta atap ótilgendeı, eldik mańyzy bar úlken astar men toılarǵa birneshe aı buryn saýyn aıtylyp, búkil júzdiń, barlyq rýdyń ókilderi arnaıy shaqyrylǵan, bul óz kezeginde rýlastyq yntymaq pen el birliginiń aınymas nyshany bolǵan. Árbir toı túriniń ózine tán ótkizilý tártibi, áleýmettik júktemesi jáne ulttyq erekshelikteri qatań saqtaldy. Qazaq qoǵamyndaǵy toıdyń atqaratyn qyzmeti men áleýmettik mańyzy óte zor jáne jan-jaqty boldy. Ol tek kóńil kóterý nemese ýaqyt ótkizý alańy emes, tereń saıası, Ekonomıkalyq jáne ıdeologııalyq fýnktsııalardy atqaratyn qoǵamdyq ınstıtýt edi.
Birinshiden, toı arqyly taıpaaralyq nemese rýlastyq kelisimder jasalyp, «qudandalyq» ınstıtýty arqyly mańyzdy saıası odaqtar quryldy, bul el arasyndaǵy alaýyzdyqty boldyrmaýǵa kómektesti.
Ekinshiden, joǵaryda atalǵan ǵylymı ádebıetterge súıensek, toı – jastardyń áleýmettený ortasy, tárbıe mektebi boldy. Olar úlkenderdiń ónegesin kórip, ulttyq Etıketti, sheshendik ónerdi, ádeptilik pen salt-sanany sanasyna sińirdi.
Úshinshiden, toı kezinde ótkiziletin báıge, kókpar, qazaqsha kúres, altybaqan sııaqty dástúrli oıyndar halyqtyń fızıkalyq áleýetin arttyryp, erlik pen jaýyngerlik rýhty shyńdady. Sonymen qatar, jomarttyq pen ashyq-jarqyn kóńil-kúıdiń kórinisi retinde toı ıeleriniń mal shashyp, syı-sııapat taratýy áleýmettik teńsizdikti jumsartyp, qoǵamdaǵy qaıyrymdylyq pen ózara kómek («jylý jınaý», «asar») dástúrin damytty.
Osylaısha, toı eldiń birligin bekemdeıtin jáne rýhanı baılyǵyn arttyratyn basty faktorǵa aınaldy. Dástúrli toıdy uıymdastyrý óte kúrdeli, kóp eńbekti qajet etetin jáne júıeli protsesti qamtydy.
Barlyǵy «quda túsý», «qudalyq sharty», «toı kúnin belgileý» sııaqty resmı kelissózder arqyly bastalyp, taraptar ózara ortaq mámilege kelgen. Toıdy ótkizýshiler – elge syıly qadirli aqsaqaldar, aýyldyń bedeldi azamattary men tájirıbeli jeńgeler aldyn ala saılanyp, árkimniń atqarar róli qatań bekitildi. Mysaly, uıymdastyrý jumystaryn aýyldyń bıleri men aqsaqaldary basqarsa, jastar jaǵy otyn jarý, sý tasý, kıiz úı tigý jáne mal soıý jumystaryna tolyqtaı jaýapty boldy. Otyrý tártibi (Etıket) qatań saqtaldy: kıiz úıdiń tórgi bóligine asa qadirli qonaqtar, qudalar, aqsaqaldar otyrǵyzyldy, al jastar men áıelder oń jaqqa nemese bosaǵaǵa jaqyn ornalasty. Kıim-keshek máselesi de erekshe nazarda bolyp, toı ıeleri jaqyndaryna arnaıy kıim tiktirip, syıly kisilerge shapan japty.
Toı protsesi kezinde «altybaqan», «qyz qýý», «kókpar», «aqsúıek» sııaqty dástúrli oıyndar oınalyp, toı aıaqtalǵannan keıin «toıdan keıingi» sharalar – «bastańǵy», «at tergeý», «quda tartý» sııaqty kishigirim joralǵylarmen zańdy jalǵasyn tapty. H.Arǵynbaevtyń ǵylymı eńbekterinde kórsetilgendeı, qazaqtyń dástúrli toı dastarqany sheksiz molshylyq pen ulttyq qonaqjaılylyqtyń sımvoly bolǵan. Toıǵa soıylǵan maldyń eti (bas, jambas, omyrtqa, qabyrǵa) qatań dástúrli joralǵy boıynsha múshelenip, belgili bir retpen tartyldy. Eń syıly qonaqtarǵa bas tartylyp, qudalar men aqsaqaldarǵa arnaıy syı-sııapat retinde sybaǵa berildi.
Dastarqanǵa qymyz, shubat, aıran, shubat sııaqty ulttyq sýsyndar qoıyldy, sondaı-aq túrli et jáne dámdi un ónimderi usynyldy. Toıdyń erekshe bir mańyzdy bóligi – «káde» men «syı-sııapat» berý júıesi edi. At mingizip, shapan jabý, jigitterge at taǵalaý nemese qyzdyń jasaýyna syılyq berý arqyly toı ıeleri ózderiniń jomarttyǵyn kórsetti. Bul rette árbir berilgen zattyń (mysaly, «at baılar», «baıǵazy», «kórimdik», «súıinshi») ózindik ataýy men máni bolyp, qatysýshylardyń bir-birine degen qurmetin aıqyndady.
Qoryta kelgende, dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy toı mádenı-áleýmettik fenomen retinde qazaq halqynyń dúnıetanymyn, moraldyq-Etıkalyq normalaryn jáne ulttyq biregeıligin saqtaýda sheshýshi ról atqardy. Saq pen ǵun zamanynan bastaý alyp, ǵasyrlar boıy suryptalǵan bul ınstıtýt qoǵamnyń tutastyǵyn qamtamasyz etip, urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrdy. Zerttelip otyrǵan Etnografııalyq derekter men ǵylymı eńbekter kórsetkendeı, toı tek kóńil kóterý alańy emes, ol – adamgershiliktiń, syılastyqtyń, úlkendi qurmetteýdiń jáne jomarttyqtyń mektebi. Qazirgi zamanda jahandaný úrdisine qaramastan, qazaqtyń dástúrli toı jasaý mádenıeti óz mańyzyn joǵaltqan joq, kerisinshe, ulttyq rýhty jańǵyrtýdyń qýatty quraly retinde damyp keledi.
Omar ÁBDIQALYQOV,
Din máseleleri jáne qoǵammen baılanys jónindegi ortalyǵynyń teolog mamany
Kazislam.kz
