DIN – BIREGEILIKTIŃ BIR BÓLIGI: NEGE QAZAQSTANDYQTARDYŃ SENIMI ÓZINDIK SIPATQA IE?
Qazaqstandyqtardyń seksen alty paıyzy ózin dindar dep sanaıdy[1]. Bul kórsetkishtiń ózi-aq Qazaqstan qoǵamynda dinı sáıkestiktiń jappaı áleýmettik normaǵa aınalyp kele jatqanyn kórsetedi.
Biraq sotsıologııa alǵashqy kórsetkishpen shektelmeıdi. Kelesi suraq týyndaıdy: adamdar óz senimderin is júzinde qalaı ustanady? Mine, osy jerde kórinis áldeqaıda kúrdelirek bolyp shyǵady: saýalnamaǵa qatysqandardyń basym bóligi dinı merekelerdi saqtaıdy, turaqty túrde duǵa oqıtyndar aıtarlyqtaı az, al meshitke únemi baratyndar qoǵamnyń az ǵana bóligin quraıdy. Bul derekter bir-birine qaıshy kelmeıdi.
Kerisinshe, olar dinı ómirdiń ártúrli deńgeılerin kórsetedi — sımvoldyq tıesilikten jáne mádenı qatysýdan bastap kúndelikti dinı tájirıbe men ınstıtýtsıonaldyq qatysýǵa deıin. Bul deńgeılerdiń árqaısysynyń ózindik áleýmettik qyzmeti men ishki logıkasy bar. Qazaqstan qoǵamyndaǵy dinıliktiń osyndaı qurylymy qalaı qalyptasqanyn túsiný úshin otyz jyl burynǵy kezeńge oralý qajet.
KSRO ydyraǵannan keıin qoǵam kútpegen máselemen betpe-bet keldi: kim bolam? «Men kimmin?» degen suraqqa jaýap keńestik biregeılikpen jáne ony qalyptastyrǵan memleketpen birge joq boldy. Qazaq biregeıligi til, dástúr, mádenı kodqa muqtaj edi, al munyń bári keńestik jańǵyrtýdyń ondaǵan jyly ishinde kóptegen adamǵa, ásirese qalalyq qazaqtarǵa, qoljetimsiz bolyp ketti. Al ıslam qatań talaptar júıesi retinde emes, ózin-ózi aıqyndaýdyń qoljetimdi tili retinde jol usyndy. Ózińdi musylmanmyn degeniń — «men kimmin?» degen suraqqa jaýap bergeniń. Bundaı jaýap qarapaıym, túsinikti de abyroıly bolyp shyqty.
Árıne, joǵaryda aıtylǵandardyń bári dinniń rýhanı ólshemin joqqa shyǵarmaıdy. Kóptegen qazaqstandyq úshin dinı senim kópshilik aldynda rastaýdy qajet etpeıtin jeke ári tereń tájirıbege aınaldy. Empırıkalyq derekter ıslamnyń bir mezgilde birneshe qyzmet atqaratynyn, ıaǵnı rýhanı da, ıdentıfıkatsııalyq ta qyzmet oryndaıtynyn kórsetedi. Ekeýi de shynaıy. Ekeýi de mańyzdy. Áleýmettanýshylar mundaı qubylysty mádenı dinılik dep ataıdy, munda din eń aldymen tıesilik qyzmetin atqarady. Adam merekelerge qatysady, salt-dástúrdi qoldaıdy, ózin dinimen sáıkestendiredi – bul dinı ómirdiń shala túri emes emes, onyń tolyqqandy túri.
Qazaqstandyq kontekste bul tabıǵı qubylys, óıtkeni dala ıslamy tarıhı turǵydan eshqashan qatań ınstıtýtsıonaldanǵan emes. Ol meshittiń qatań tártibi arqyly emes, aýyz ádebıeti, otbasy salttary jáne mádenı rásimder arqyly taralǵan. Sirá, sol úshin qazaqstandyqtardyń 88,6%-y dinı saladaǵy memlekettik saıasatty qoldaıdy da, sonymen qatar 84,5%-y el zaıyrly memleket bolyp qalýy kerek dep sanaıdy-aý. Bul qaıshylyq emes, kerisinshe, din mádenı biregeılik retinde zaıyrly memleketpen tamasha qatar ómir súretin qazaqstandyq modeldiń kórinisi. Negizinde, qazaqstandyqtardyń basym bóligi dindi dál osylaı túsinedi.
Derekterdi áleýmettanýlyq taldaý qazirgi Qazaqstanda bir mezgilde qatar ómir súrip otyrǵan dindarlyqtyń úsh túrin bólip kórsetýge múmkindik beredi.
Birinshisi – mádenı dinılik, eń keń taraǵan túri. Adam ózin dindarmyn dep esepteıdi, merekelerge qatysady, dástúrlerdi qoldaıdy, biraq dinı normalar onyń kúndelikti minez-qulqyn mindetti túrde retteı bermeıdi. Bul shala senim emes, dinılik eń aldymen biregeıliktiń nyshany retinde kórinetin erekshe forma.
Ekinshi forma – praktıkalyq dinılik, ol kúndelikti duǵany, meshitke turaqty barýdy, barlyq dinı talaptardy saqtaýdy kózdeıdi. Munda din men minez-qulyqtyń baılanysy anaǵurlym tyǵyz.
Úshinshi forma – refleksıvti dinılik, eń kúrdeli túri. Munda din tilge aınalady. Adamdar ádilet, abyroı, mádenı biregeılikti dinniń túsinigimen talqylaıdy. Din qoǵamdyq dıskýrsqa dogma retinde emes, bolyp jatqandy uǵyný tásili retinde enedi. Osy úsh túr de bir qoǵamda, tipti kóbine bir adamnyń boıynda qatar ómir súredi.
Osylaısha, Qazaqstanda dinniń tilge aınalyp kele jatqany anyq. Din arqyly qoǵam ózin sıpattaıdy, abyroı shekaralaryn aıqyndaıdy, bolyp jatqan ózgeristerdi túsindiredi. Bul til kópdeńgeıli: bireýden ol kúndelikti duǵa arqyly kórinse, bireýden dinı merekelerdi toılaýdan baıqalady, al endi bireýde dástúrge tıesili ekendigin qarapaıym sezinýden kórinedi. Osy deńgeılerdiń bári bir ýaqytta qatar ómir súredi jáne jıyntyǵynda qazaqstandyq dinılik modeli dep ataýǵa bolatyn qubylysty quraıdy. Bul Taıaý Shyǵys úlgisiniń kóshirmesi de emes, keńestik ateızmniń keri nusqasy da emes, óz tarıhy men óz tájirıbesinen týǵan ózindik model.
[1] Empırıkalyq derekter QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Din isteri komıtetiniń tapsyrysy boıynsha 2024 jyly «MLGroup» zertteý kompanııasy daıyndaǵan «Qazaqstandaǵy memlekettik dinı saıasatty baǵalaý» atty analıtıkalyq esepten alynǵan. Saýalnamaǵa barlyǵy 6 000 respondent qatysty, 2024 jyldyń ár toqsanynda 1 500 adamnan saýalnama alynǵan. Saýalnamaǵa 17 oblystan jáne respýblıkalyq mańyzy bar 3 qaladan — Astana, Almaty jáne Shymkentten 18 jastan asqan respondentter qatysty.
Aıgúl Zabırova,
QR Prezıdenti janyndaǵy
QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri
