DINDEGI TYIYMDARDYŃ MÁNI NEDE?
Adam balasy úshin Alla Taǵala paıdaly isterdi isteýge buıyryp, zııandy nárselerden tyıǵan. Qasıetti Quranda: «Olarǵa taza hám paıdaly nárselerdi adal etip, las hám zııandy nárselerdi haram qyldy» («Aǵraf» súresi, 157-aıat) delinedi.
Iláhı tyıymdardyń kóptegen hıkmetteri bary anyq. Sonyń biri adam ómiri men quqyqtarynyń qorǵalýyn aıta alamyz. Quran adam balasyn «Sýnnatýl-Alla»-ny saqtaýǵa shaqyrady. Sýnnatýl-Alla – Allanyń jer betine qoıǵan zańdylyǵy, ıaǵnı, kúlli jaratylystyń tepe-teńdigin saqtaýy, adam balasynyń qajettiligine usynylýy. Bul ıláhı zańdylyq adam balalary arasynda da saqtalýy kerek. Iláhı zańdylyqtyń saqtalýy úshin adam balalary keıbir nárselerdi jasaýǵa buıyrylyp, ekinshi bir nárselerdi isteýi haram etilgen.
Qasıetti Qurandaǵy: «Alla senderge amanattardy ıelerine qaıtarýdy buıyrady» («Nısa» súresi, 58-aıat), «Ýa, ıman keltirgender! Bir-birińniń mal-dúnıelerińdi aram jolmen jemeńder. Al ózara kelisip, rızashylyqpen jasaǵan saýda-sattyqtyń jóni bólek…» jáne «Ýa, ıman keltirgender! Oı ataýlynyń kóbinen aýlaq bolyńdar! Óıtkeni oı ataýly (ıaǵnı, ózgeler jaıly aram oılar) kúnáǵa jatady! Bir-birińdi ańdymańdar jáne birińdi-biriń ǵaıbattamańdar!…» degen sııaqty aıattar dindegi keıbir haram ister jaıly sóz etedi.
Mundaı tyıymdardyń túp maqsuty adam ómiri men quqyqtaryn qorǵaý kózdelgen deýge bolady. Mysaly: amanatty óz ıesine tabys etý – árqandaı bir iske, maqamǵa sonyń mamany kelýi kerektigin uqtyrady. Qoǵamnyń damymaýy, sybaılas jemqorlyqtyń keń etek alýy, memleket qazynasynan bólingen qarjynyń laıyqty emes adamdardyń qolynda ketýi nemese adam quqyqtarynyń qorǵalmaýy sııaqty keleńsiz jáıtterdiń basty sebebi jaýapty iske laıyqty adamnyń kelmeýinen kelip shyǵady.
Sondaı-aq, saýdagerdiń satqan zatynyń sapasyn, kemshiligin jasyrý arqyly qandaıda bir qýlyq-tásilmen taýaryn óztkizýi bolsa, ózgeniń dúnıe-múlkin haram jolmen jeýge jatady. Al adamdardy ǵaıbattaý, tildeý isinde de – kisi aqysyn jeýdiń, ar-namysyna tııýdiń basqasha bir túri kórinis tabady.
Osy jerde dindegi atalmysh tyıymdardan ózge de haram etilgen tyıymdardyń zııany adamnyń jeke basy, otbasy jáne qoǵamdy da sharpıtynyn baıqaý qıyn emes. Mysaly, araqtyń haram etilýi bolsa, adam aqylyn buǵattap, jeke basyna zııan keltirýmen birge, aınalasyndaǵylarǵa da zııanyn tıgizedi. Zınanyń haram etilýi bolsa, jeke tulǵanyń aryn taptaý, otbasynyń ydyraýy jáne qorǵansyz jetimderdiń kóbeıýi syndy kesirlerin tizbektep aıta berýge bolady.
Islam dininde adam ómiri men quqyqtarynyń qorǵalýy ómirdiń bárinen qymbat bolyp tabylady. Tipti, adam ómirin saqtap qalý jolynda dinde haram etilgen nárselerge de ruqsat etiledi.
Qasıetti Quranda: «Alla senderge ólekseni, qandy, dońyz etin jáne Alladan basqanyń atymen baýyzdalǵan maldyń etin haram qyldy. Al kimde-kim (basyna ashtan ólý qaýipi tóngendikten) osy atalǵandardy jeýge májbúr bolsa, onda ózgeniń aqysyn jemeý jáne zárýlik (ıaǵnı júrek jalǵarlyq) mólsherden asyrmaý shartymen jese, kúná arqalamaıdy» («Baqara» súresi, 173-aıat) delingen.
Islam dini bir nársege tyıym salyp, haram etkenimen, ekinshi halal jolyn da kórsetedi. Iaǵnı, adam balasy ne kásip etemin, qalaı ómir súremin dese de quqyly, tek qana ózgelerdiń quqyǵyna, aqysyna zııanyn tıgizbese bolǵany. Týra sol sııaqty araq ishýge, dońyz etin jeýdi haram etkenimen, ózge kóptegen qorektik taǵamdar men sýsyndyqty ishýge ruqsat bergen. Zınaǵa tyıym salyp, aq nekeli bolýǵa ruqsat etken. Sondaı-aq, dinde bir nársege tyıym salynǵanymen, ekinshi ruqsat etilgen kóptegen joldaryn da birge usynady.
Din bázibireýler aıtyp júrgendeı, tyıymdar men shekteýlerden turatyn qıyndyq alańy emes. Kerisinshe, adam ómirin tynyshtandyryp, kóńil-kúıin ornyqtyratyn beıbitshilik, baqyt alańy bolyp tabylady.
Qoryta aıtar bolsaq, ıslam dininde eń qymbat qazyna, ol – adam ómiri men quqyqtarynyń qorǵalýy. Osy negizde adamdy rýhanı jáne materıaldyq taza bolmysyn saqtaýdyń joldaryn usynyp, ony kirletetin faktorlardan qaıtarady.
Din adamnyń ımandylyǵyn, musylmandyǵyn ózgelerdi jaqsylyqqa buıyryp, jamandyqtan qaıtarýǵa, ózińe qalaǵandy ózgelerge de qalaý ıdeıasymen ómir súrý qaǵıdaty negizinde ólsheıdi.
Mine, osy turǵydan adamzat tarıhynda qandaı da bir qoǵam damyp, órkenıet oshaǵyna aınalǵan bolsa, sol qaýymǵa jiberilgen paıǵambarlardyń nemese ıláhı dinniń áseri bolǵany aqıqat. Búginde adamzat qoǵamy rýhanııat bulaǵynan (dinı qundylyqtaryn boıyna sińirýge) sýsyndaı otyryp, qoǵamdy iritetin tyıymdardan tazarýǵa muqtaj ekendigin umytpaý kerek.
Samet Oqanuly,
ıslamtanýshy
