DINI SAÝATTYLYQ – EKSTREMIZMGE QARSY IMMÝNITETTIŃ NEGIZI
Qazirgi kezeńde Ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý álemdik qoǵamdastyq úshin mańyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr. Bul qubylystar adam ómiri men qaýipsizdigine ǵana emes, qoǵamdyq turaqtylyqqa, memleketterdiń beıbit damýyna jáne áleýmettik kelisimge de qaýip tóndiredi.
Sondyqtan olardyń paıda bolý sebepterin túsiný, taralý tetikterin zerdeleý jáne aldyn alý sharalaryn jetildirý – memlekettik organdarmen qatar, ǵylymı orta men azamattyq qoǵamnyń da mańyzdy mindeti. Ekstremızm men terrorızm týraly sóz bolǵanda eń aldymen din men radıkaldy ıdeologııany ajyrata bilý qajet.
Sebebi Ekstremıstik uıymdar óz áreketterin aqtaý nemese qoǵamǵa áser etý maqsatynda dinı termınder men uǵymdardy paıdalanýy múmkin. Alaıda belgili bir toptyń dinı rámizder men uǵymdarǵa júginýi onyń áreketterin sol dinniń qundylyqtarymen avtomatty túrde baılanystyra almaıdy.
Ǵylymı turǵydan Ekstremızm – belgili bir ıdeıalar men kózqarastardy shekten tys, tózimsiz jáne keı jaǵdaıda kúsh qoldaný tásilderi arqyly júzege asyrýǵa baǵyttalǵan kúrdeli áleýmettik-saıası qubylys. Al terrorızm – qoǵamda úreı týǵyzý, qoǵamdyq qaýipsizdikke nuqsan keltirý nemese belgili bir maqsattarǵa qol jetkizý úshin zorlyq-zombylyq ádisterin qoldanatyn qylmystyq áreket. Osy eki uǵymdy dinı senimmen tikeleı teńestirý durys emes. Óıtkeni dinniń mazmuny men Ekstremıstik ıdeologııanyń maqsaty bir-birine sáıkes kele bermeıdi.
Kerisinshe, radıkaldy toptardyń dinı mátinderdi óz ıdeologııasyna beıimdep túsindirýi – dindi saıası nemese ıdeologııalyq maqsatta paıdalanýdyń bir kórinisi. Mundaı jaǵdaıda dinı uǵymdar bastapqy mazmunynan ajyratylyp, zorlyq-zombylyqty nemese tózimsizdikti aqtaýdyń quralyna aınalýy múmkin. Sondyqtan Ekstremızmniń aldyn alýda dinı mátinderdi durys túsindirýmen qatar, olardyń tarıhı, mádenı jáne áleýmettik kontekstin eskerý mańyzdy. Álemdik dinderdiń rýhanı-adamgershilik júıesinde adam ómiri men qadir-qasıetin qorǵaý mańyzdy oryn alady.
Islam dininiń negizgi qundylyqtarynyń qatarynda beıbitshilik, ádilettilik, meıirimdilik, sabyrlylyq jáne adamǵa qurmet uǵymdary bar. Quranda adam ómiriniń qasıettiligine erekshe mán berilip, jazyqsyz adamnyń ómirin qııýdyń aýyrlyǵy kórsetiledi. Osy turǵydan alǵanda terrorızm men zorlyq-zombylyqty dinı mindet retinde kórsetý ıslamnyń negizgi qaǵıdalaryn burmalaýǵa jatady.
Islamdaǵy adamgershilik qaǵıdalary adamnyń ózge adamdarǵa degen jaýapkershiligin, ádilettiligin jáne izgiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan dinı senimdi óshpendilik pen zorlyq-zombylyqtyń negizi retinde kórsetý – dinniń shynaıy mazmunyn birjaqty túsindirýdiń nátıjesi. Bul jerde mańyzdy másele – dindi qorǵaý úshin basqa adamdarǵa qarsy turý emes, kerisinshe dinniń beıbitshilik pen izgilikke úndeıtin qundylyqtaryn durys tanytý.
Ekstremıstik ıdeologııanyń taralýyna yqpal etetin faktorlardyń biri – dinı saýattylyqtyń jetkiliksizdigi. Dinı termınder men mátinderdiń mazmunyn ústirt qabyldaý, olardy konteksten bólip qarastyrý nemese senimsiz aqparat kózderine júginý adamnyń burmalanǵan dinı túsinikterdi qabyldaýyna ákelýi múmkin. Osy sebepti dinı saýattylyqty arttyrý tek dinı bilim berýmen shektelmeýi kerek.
Onyń quramyna aqparatty synı baǵalaý, derekkózdi tekserý, túrli pikirlerdi salystyrý jáne dinı mazmundaǵy aqparattyń senimdiligin anyqtaý daǵdylary da kiredi. Bul másele ásirese jastar úshin ózekti.
Sebebi qazirgi jas býyn aqparattyń basym bóligin áleýmettik jeliler men ınternet resýrstarynan alady. Al tsıfrlyq keńistiktegi aqparattyń barlyǵy birdeı obektıvti nemese ǵylymı turǵydan negizdelgen emes. Tsıfrlyq tehnologııalardyń damýy aqparatqa qoljetimdilikti arttyrǵanymen, onyń keri áserleri de bar.
Áleýmettik jeliler arqyly jalǵan dinı túsinikter, óshpendilikke shaqyratyn materıaldar jáne radıkaldy ıdeıalar taralýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda jastardyń medıasaýattylyǵyn arttyrýdyń mańyzy arta túsedi. Aqparattyń qaıdan alynǵanyn anyqtaý, avtoryn tekserý, materıaldyń maqsatyn túsiný, Emotsıonaldy jáne arandatýshy mazmundy ajyratý – qazirgi qoǵam múshesi úshin qajetti daǵdylar.
Radıkaldy sıpattaǵy kontent kóbine adamnyń Emotsııasyna áser etýge, qoǵamdy «biz» jáne «olar» dep bólýge, tózimsizdikti kúsheıtýge baǵyttalýy múmkin. Sondyqtan jastardy tek qaýipti aqparattan qorǵaý jetkiliksiz. Olarǵa aqparatty ózdiginen taldap, durys qorytyndy jasaı alatyn synı oılaý daǵdylaryn qalyptastyrý qajet.
Ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý tek quqyqtyq nemese ákimshilik sharalarmen shektelmeıdi. Bul – áleýmettik, bilim berý, aqparattyq jáne rýhanı baǵyttardy qamtıtyn keshendi jumys. Otbasy balanyń dúnıetanymy qalyptasatyn alǵashqy orta bolsa, bilim berý uıymdary onyń áleýmettik jáne azamattyq kózqarastarynyń damýyna yqpal etedi.
Al dinı birlestikter men bilikti dintanýshylar dinı máselelerdi durys túsindirýde mańyzdy ról atqara alady.
Memlekettik organdar, bilim berý uıymdary, dinı birlestikter, buqaralyq aqparat quraldary jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń ózara is-qımyly aldyn alý jumystarynyń tıimdiligin arttyrady.
Bul rette profılaktıkalyq jumystyń mazmuny da zaman talabyna saı bolýy kerek. Qazirgi jastarǵa tek eskertý nemese tyıym salý jetkiliksiz. Olarmen ashyq dıalog ornatyp, kúrdeli dinı jáne áleýmettik máselelerdi túsinikti tilde talqylaý, olardyń suraqtaryna ǵylymı jáne obektıvti jaýap berý mańyzdy.
Ekstremızmniń aldyn alýdyń uzaq merzimdi tetikteriniń biri – qoǵamda beıbitshilik pen ózara qurmet mádenıetin qalyptastyrý.
Dinı jáne mádenı ártúrlilik – qazirgi qoǵamnyń obektıvti ereksheligi. Túrli kózqarastardyń qatar ómir súrýi ózara syılastyq pen dıalog mádenıetin talap etedi. Ózge adamnyń senimine, dúnıetanymyna jáne mádenı ereksheligine qurmetpen qaraý qoǵamdyq kelisimniń mańyzdy negizderiniń biri bolyp sanalady. Osy turǵydan alǵanda dinniń adamgershilik áleýetin durys paıdalaný mańyzdy.
Dinı qundylyqtar adamdy jaýapkershilikke, sabyrlylyqqa, ádilettilikke, meıirimdilikke jáne izgilikke tárbıeleýge baǵyttalǵanda qoǵamnyń rýhanı turaqtylyǵyna oń yqpal etedi.
Ekstremızm men terrorızm – qoǵam qaýipsizdigine eleýli qater tóndiretin kúrdeli qubylystar. Olardy belgili bir dinniń shynaıy qaǵıdalarymen teńestirý durys emes. Radıkaldy toptardyń dinı termınder men uǵymdardy paıdalanýy olardyń áreketin sol dinniń qundylyqtarymen baılanystyrýǵa negiz bola almaıdy.
Ekstremıstik ıdeologııanyń aldyn alýdyń mańyzdy sharttarynyń biri – dinı saýatty, aqparatty synı baǵalaı alatyn jáne ózge kózqarastarǵa qurmetpen qaraıtyn qoǵam qalyptastyrý. Bul baǵytta dinı bilimdi jetildirýmen qatar, medıasaýattylyqty arttyrý, jastardyń synı oılaý qabiletin damytý, dinı mátinderdi ǵylymı ári obektıvti túsindirý jáne qoǵamdaǵy ózara qurmet mádenıetin nyǵaıtý qajet.
Beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisim – kez kelgen qoǵamnyń turaqty damýynyń mańyzdy negizi. Al ony saqtaý tek memlekettik organdardyń ǵana emes, ár azamattyń ortaq jaýapkershiligin talap etedi.
Jumabek BEKARYS,
Jetisý oblysy
