EŃBEGIMEN ER SYILY
Qazaq «Eńbegimen er syıly, ónbegimen jer syıly» dep beker aıtpaǵan. Bul – bir aýyz maqaldyń aıasyna tutas bir ómirlik ustanymdy syıǵyzǵan halyq danalyǵy. Adamnyń qadiri ataǵymen ǵana emes, elge tıgizgen paıdasymen, mańdaı terimen, adal eńbegimen ólshenedi.
Eńbek – kisiniń adamı qasıetterin beıneleıtin qundylyq. Ol tek kúnkóristiń qamy emes. Nıeti túzý musylman eńbek arqyly da saýap alady, jaýapkershilikke úırenedi, ózine de ózgege de paıdasyn tıgizedi. Adal eńbekpen kelgen nápaqa qashan da berekeli bolmaq.
Asyl dinimiz adamdy áreketsizdikke emes, talapqa, izdeniske, adal kásipke úndeıdi. Quran Kárimde: «Ár adam óz eńbeginiń ǵana qarymyn alady»[1] degen maǵynadaǵy aıat bar. Bul – adamnyń nátıjege jetý jolyndaǵy talpynysy men eńbeginiń jaýapkershiligin kórsetetin mańyzdy qaǵıda.
Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) adal eńbektiń qadirin joǵary qoıǵan. Sahıh hadısterdiń birinde Alla Elshisi ﷺ: «Eshbir adam óz qol eńbegimen tapqan taǵamynan táýir tamaq jemegen. Rasynda, Allanyń paıǵambary Dáýit (a.s) te qol eńbegimen tamaq taýyp jegen»[2], – degen. Bul hadıs adamdy óz eńbegimen nápaqa tabýǵa, mańdaı termen kelgen rızyqtyń qadirin bilýge úndeıdi. Hadıste Dáýit paıǵambardyń (a.s) óz qol eńbegimen kún kórgeni ónege retinde baıandalǵan.
Hakim Abaı atamyz da óz qara sózderinde eńbekti adam tárbıesiniń negizgi tirekteriniń biri retinde qarastyrǵan. Mysaly, tórtinshi qara sózinde: «Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy» deıdi. Bul jerde eki mańyzdy ustanymdy qatar qoıady: birinshisi – Allaǵa táýekel etý, ekinshisi – óziń áreket jasaý. Iaǵnı qur tilekpen otyrý emes, duǵa men áreketti, senim men eńbekti qatar alyp júrýdi aıtyp otyr.
Al jetinshi qara sózinde Abaı adam boıyndaǵy tabıǵı «bilsem eken» degen qushtarlyqty sóz etedi. Ǵylym men ónerge umtylý, úırený, izdený – bári eńbekti talap etedi. Aqyn adal eńbegin satqan qolóner ıesin de joǵary baǵalap, ony «qazaqtyń áýlıesi» dep sıpattaıdy.
Osydan Abaıdyń eńbek týraly túsiniginiń keń ekenin kóremiz. Ol tek qara kúshpen jumys isteýdi ǵana emes, bilim alýdy, óner úırenýdi, kásip ıgerýdi, óz qabiletińdi el qajetine jarata bilýdi eńbek dep túsinedi.
Al, otyz jetinshi qara sózinde: «Óziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń; adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», - deıdi. Bul sóz – eńbek uǵymynyń eń bıik ólshemin kórsetedi. Adamnyń óz otbasyn asyraýy – mindet. Kásibin adal atqarýy – jaýapkershilik. Biraq sol eńbeginiń qoǵamǵa, elge paıdasy tııýi – adamdyqtyń úlken kórinisi. «Baı bolsań halqyńa paıdań tısin, batyr bolsań jaýyńa naızań tısin» degen ataly sózdiń de túpki máni – adamnyń qolyndaǵy múmkindigi emes, sol múmkindikti el ıgiligine qalaı jumsaǵany.
Qazaq qoǵamynda eńbek tárbıesi bala kezden qalyptasqan. «Eńbek etseń emersiń», «Eńbegi kóptiń ónbegi kóp», «Eńbegine qaraı – qurmet» degen maqaldyń barlyǵy halyqtyń eńbekke degen kózqarasyn ańǵartsa kerek. Dala mádenıetinde mal baqqan qazaq tórt túliktiń babyn bildi, usta temirdi ılep, zerger altyn-kúmisti óńdedi, sheberlik urpaqtan urpaqqa berildi. Sondyqtan halqymyz «Ónerli órge júzer» deı otyryp, ónerdiń de eńbekpen keletin qasıet ekenin aıtyp ketti.
Qazir eńbek etý uǵymynyń aıasy keńeıdi. Bireý kompıýter aldynda jumys isteıdi, bireý zaýytta eńbek etedi, endi biri kólik júrgizedi, biri egin egedi, biri kásip ashady, biri ǵylymmen aınalysady. Biraq eńbektiń túpki máni ózgergen joq.
Islamda eńbek etý ǵana emes, onyń adal bolýy da mańyzdy. Adamnyń tapqan tabysy haram jolmen kelse, ol bereke ákelmeıdi. Al az bolsa da adal eńbektiń berekesi bar. Sondyqtan musylman úshin «kóp tabý» men «adal tabýdyń» arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Paıǵambarymyz (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óz qol eńbegimen tabylǵan asty joǵary baǵalaýynyń ózi osyny kórsetedi.
Adal eńbek adamnyń jan dúnıesin tárbıeleıdi. Eńbek etken adam beınettiń qadirin biledi. Ózgeniń eńbegin baǵalaıdy. Ysyraptan saqtanady. Nannyń qadirin túsinedi. Bireýdiń mańdaı terin jeýge uıalady. Shyn máninde, adamnyń kim ekeni sózinen góri isinen kórinbeı me?!
Nurbol Orazbaı,
QMDB «Zeket jáne qaıyrymdylyq» qorynyń
Astana qalasy boıynsha jaýapty mamany
