Ihýan Ál-mýslımın

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń birinshi shıreginde Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası daǵdarystar men Osman ımperııasynyń ydyraýy aıasynda paıda bolǵan dinı-saıası aǵymdardyń ishinde eń totalıtarlyq ári transulttyq sıpatqa ıe qurylym — Ihýan ál-Mýslımın uıymy. 1928 jyly Egıpette Hasan ál-Banna negizin qalaǵan bul qozǵalys klassıkalyq ıslamdyq qundylyqtardy modernızatsııalyq turǵydan saıası quralǵa aınaldyrýdyń alǵashqy ınstıtýtsıonaldy úlgisi boldy. Uıymnyń irgeli strategııalyq kontseptsııasy ıslam dininiń metafızıkalyq jáne Etıkalyq negizderin tar sheńberdegi saıası ıdeologııa deńgeıine túsirý, qoǵamdy ıslamızatsııalanǵan jáne jahılııattyq dep polıarızatsııalaý (jikteý) bolyp tabylady.

Ýaqyt óte kele bul qozǵalys álemdik deńgeıdegi memlekettik tóńkeristerdiń, destrýktıvti geosaıası jobalardyń jáne qarýly shıelenisterdiń ıdeologııalyq katalızatoryna aınaldy.

Uıymnyń doktrınalyq negizin qalaýshy Hasan ál-Banna óziniń resmı manıfesterinde beıbit ıslam kontseptsııasyn ýaqytsha taktıkalyq qadam retinde ǵana qarastyrǵan. Onyń «Rasaıl» (Joldaýlar) jınaǵyna engen «Rısalat ál-Mýtamar ál-Hamıs» (Besinshi sezdiń joldaýy) atty eńbeginde uıymnyń strategııalyq maqsattarǵa jetý úshin kúsh qoldanýdy quqyqtyq jáne dinı turǵydan qalaı aqtaıtyny anyq kórsetilgen: «Kóptegen adamdar: Ihýan ál-Mýslımınniń nıetinde óz maqsattaryn júzege asyrý úshin kúsh qoldaný bar ma dep surady. Ihýan ál-Mýslımın kúshten basqa eshteńe paıda bermeıtin jerde jáne ıman men birlik daıyndyǵyn tolyq aıaqtadyq dep senimdi bolǵan jaǵdaıda kúsh qoldanady. Olar bul kúshti qoldanǵan kezde asqaq ári ashyq bolady» (ál-Banna, 1984, 233-b.).

Bul tezıs halyqaralyq lankestik pen Ekstremızmdi zertteýshi ǵalymdardyń tujyrymdarymen úndesedi: uıym zamanaýı radıkalızmniń negizgi ınkýbatory rólin atqarady. Olar zorlyq-zombylyqty tolyǵymen joqqa shyǵarmady, tek ony iske asyrý úshin uıymnyń materıaldyq jáne kadrlyq resýrstarynyń tolyq pisip-jetilýin, ıaǵnı strategııalyq kezeńdi kútedi.

Hasan ál-Banna kontseptsııasy boıynsha kez kelgen zamanaýı memlekettik model (respýblıkalyq, demokratııalyq nemese monarhııalyq) eger ol uıymnyń saıası ıerarhııasyna baǵynbasa, zańsyz dep tanylady. Ol bul ustanymyn óz eńbeginde bylaı dep jazady: «Islam — bul bılik jáne atqarý. Ihýan ıslam negizine qurylmaǵan jáne odan bastaý almaǵan eshbir úkimetti moıyndamaıdy. Olar óz úmbetine izgi ıslam úkimetin daıyndaý úshin jumys isteıdi» (ál-Banna, 1984, 235-b.).

Bul qaǵıda halyqaralyq quqyq júıesin jáne Birikken Ulttar Uıymyna múshe memleketterdiń egemendik qaǵıdatyn tolyǵymen buzady. Osy doktrınanyń negizinde uıym músheleri ózderi ómir súrip jatqan memlekettik zańdardan joǵary ózderiniń ishki jarǵylary men Joǵary jetekshiniń buıryqtaryn qoıady.

Uıymnyń ekinshi kezeńdegi bas ıdeologi Seııd Kýtbtyń eńbekteri saıası ıslamnyń radıkaldaný protsesin shegine jetkizdi. Ol óziniń «Ma’alım fıt-tarık» (Jol belgileri) atty kitabynda búkil zamanaýı musylman qoǵamdaryn ıslamnan shyqqan dep jarııalap, tákfır (kápirge shyǵarý) úrdisine jol ashty: «Biz búgin ıslam paıda bolǵan tustaǵy jahılııat sııaqty nemese odan da qarańǵy jahılııatta ómir súrip jatyrmyz. Aınalamyzdaǵynyń bári — jahılııat. Adamdardyń senimderi men túsinikteri, ádet-ǵuryptary men dástúrleri, mádenıet derekkózderi, ónerleri men ádebıetteri, sharıǵattary men zańdary. Tipti biz ıslam mádenıeti, ıslam derekkózderi, ıslam fılosofııasy jáne ıslamdyq oılaý dep esepteıtin nárselerdiń kóbi de — osy jahılııattyń týyndysy» (Kýtb, 1979, 21-b.).

Saıası taldaýlarǵa súıensek, Seııd Kýtbtyń bul tujyrymdamasy HHI ǵasyrdaǵy Ál-Kaıda men DAISh sııaqty transulttyq lankestik jelilerdiń analogtyq bazasyn qurady (Rýa, 2004). Qoǵamdy jahılııat dep jarııalaý — oǵan qarsy qarýly jıhad júrgizýdi avtomatty túrde zańdastyrýdyń alǵysharty bolyp tabylady.

Ihýan ıdeologııasynyń eń úlken qaýpi — ol ult, ulttyq shekara jáne memlekettik egemendik degen qasıetti uǵymdardy putqa tabynýshylyqtyń qaldyǵy dep esepteıdi. Seııd Kýtb bul týraly bylaı deıdi: «Musylman úshin Allanyń sharıǵaty ornatylǵan jerden basqa Otan joq. Jáne musylman úshin ony Musylman úmbetiniń múshesi etetin aqıdasynan basqa ult joq» (Kýtb, 1979, 123-b.).

Bul ıdeıa ulttyq biregeılikti, memlekettik egemendikti jáne halyqtardyń ózin-ózi bıleý quqyǵyn joıýdy kózdeıtin, balamaly transulttyq teokratııalyq ımperııa qurýdy maqsat etetin geosaıası qaýip bolyp tabylady.

Ortalyq Azııanyń postkeńestik keńistigi jıyrmasynshy ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap bul uıymnyń janama yqpal etý aımaǵyna aınaldy. Halyqaralyq zertteýlerge súıensek, Ferǵana alqaby men kórshiles óńirlerdegi dinı Ekstremıstik oshaqtardyń paıda bolýy osy ıhýandyq ádebıetterdiń jasyryn taralýymen tikeleı baılanysty (Rashıd, 2002).

Aımaqqa tónetin negizgi qaýipter kelesideı qurylymdyq deńgeılerde kórinis tabady: Konstıtýtsııalyq zaıyrlylyq modeline nuqsan keltirý: Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń birinshi babynda memlekettiń zaıyrly sıpaty bekitilgen. Ihýan ıdeologııasy bul zaıyrlylyqty dinsizdik retinde kórsetip, memlekettik basqarý júıesin teokratııalyq baǵytqa burýdy maqsat etedi.

Infıltratsııa (Jasyryn ený) taktıkasy: Uıymnyń Ortalyq Azııadaǵy qazirgi strategııasy — ashyq qaqtyǵys emes, ıntellektýaldy ıelený. Olar óz múshelerin bedeldi oqý oryndarynda oqytyp, memlekettik apparatqa, bilim berý júıesine, BAQ jáne sarapshylar qaýymdastyǵyna jasyryn túrde engizedi. Olar maqsatty ýaqyt jetkenshe ózderiniń dinı ambıtsııalaryn jasyryp ustaıdy.

Dástúrli Hanafı mektebin destrýktsııalaý: Aımaq halyqtarynyń ulttyq biregeıliginiń ózegi sanalatyn Hanafı mazhaby men Matýrıdı aqıdasy ıhýanshylar tarapynan saıası belsendiligi joq, álsiz júıe dep synalady. Bul — ultty tarıhı tamyrynan jáne ǵasyrlar boıy qalyptasqan dinı biregeıliginen aıyrý qateri.

Óńirdegi áleýmettik-Ekonomıkalyq teńsizdikterdi, jemqorlyq máselelerin nemese jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty uıym óz múddesine sheber paıdalanady. Olar qaıyrymdylyq jáne áleýmettik jobalar atyn jamylyp, memleketke narazy, radıkaldy Elektorat bazasyn qurady.

Qazirgi tańda Ihýan ál-Mýslımın uıymy Egıpet, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Iordanııa sııaqty kóptegen musylman elderinde terrorıstik uıym retinde tanylyp, qyzmetine zań júzinde tolyq tyıym salynǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyq qorǵaý jáne ulttyq qaýipsizdik organdary da bul aǵymnyń el aýmaǵyna enýine jol bermeý maqsatynda dinı ádebıetterdi saraptaý men Ekstremıstik kontentti buǵattaý baǵytynda turaqty monıtorıng jumystaryn júrgizip keledi.

Ihýan ál-Mýslımın — transulttyq destrýktıvti saıası joba. Onyń doktrınalary kez kelgen ulttyq memlekettiń egemendigin ishten iritýge baǵyttalǵan. Ortalyq Azııa elderi, sonyń ishinde Qazaqstan úshin bul qaýipke qarsy turýdyń jalǵyz joly — quqyqtyq shekteýlermen qatar, ulttyq qundylyqtardy, dástúrli dinı mektepti jáne zaıyrlylyq qaǵıdattaryn nyǵaıtý arqyly qoǵamnyń berik ıdeologııalyq ımmýnıtetin qalyptastyrý.

Paıdalanylǵan derekkózder tizimi:
1. Ál-Banna, Hasan. (1984). Majmýat rasaıl ál-ımam ásh-shahıd Hasan ál-Banna (Sháhıd ımam Hasan ál-Bannanyń joldaýlar jınaǵy). Beırýt: Dar ál-Andalýs.
2. Kýtb, Seııd. (1979). Ma’alım fıt-tarık (Jol belgileri). Kaır-Beırýt: Dar ásh-Shýrýk.
3. Muhammed ben Zaıd gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń (MBZUH) dinı Ekstremızm men saıası aǵymdardy zertteý materıaldary jáne halyqaralyq qujattar jınaǵy (2025/09/Book-11.pdf).
4. Rýa, Olıve. (2004). Globalızatsııalanǵan ıslam. Parıj.
5. Rashıd, Ahmed. (2002). Jıhad: Ortalyq Azııadaǵy jaýynger ıslamnyń Ekspansııasy. Nıý-Heıven.

Raqymqazy Qabdysalym,
«Áziret Sultan» meshitiniń ustazy, Dinı ońaltý bóliminiń Astana qalasy ókildigi boıynsha jaýapty mamany