INTERNET KEŃISTIGINDEGI DINI EKSTREMIZM
INTERNET KEŃISTIGINDEGI DINI EKSTREMIZM KÓRINISTERIN ALDYN ALÝ MÁSELELERI
Jahandaný jáne tsıfrlyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy jaǵdaıynda ınternet keńistigi dinı Ekstremıstik ıdeologııanyń taralýyna qolaıly ortaǵa aınalyp otyr.
Bul úrdis ulttyq qaýipsizdikke, qoǵamdyq kelisimge jáne jastardyń dúnıetanymyna tikeleı qaýip tóndiredi. Qazirgi tańda ınternet aqparat almasýdyń eń jyldam ári qoljetimdi quralyna aınaldy. Áleýmettik jeliler, messendjerler men túrli onlaın-platformalar adamdardyń dúnıetanymyna, kózqarasyna tikeleı áser etýde. Alaıda osy múmkindikti dinı Ekstremıstik uıymdar da óz maqsattaryna paıdalanyp otyr. Sondyqtan ınternet keńistigindegi dinı Ekstremızmniń aldyn alý – qoǵam úshin asa ózekti másele.
Dinı Ekstremızm – dinı qaǵıdalardy burmalaý arqyly qoǵamdaǵy turaqtylyqty buzýǵa jáne radıkaldy kózqarastardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan is-áreket. Ekstremıstik kontenttiń negizgi erekshelikteri:
- Dinniń jekelegen qaǵıdalaryn konteksten tys, birjaqty túsindirý;
- Zaıyrly memleketti joqqa shyǵarý ıdeıalaryn nasıhattaý;
- Memlekettik ınstıtýttarǵa senimsizdik qalyptastyrý;
- Jastardy «ádiletti qoǵam» qurý ıdeıasy arqyly radıkaldy áreketke ıtermeleý. Qazaqstanda búgingi kúnde basqa da elderdegi tárizdi aqparattyq qaýipsizdik máselesi aıtarlyqtaı ótkir tur. Elimizde ornyqqan turaqty dinı ahýalǵa qaramastan, qoǵamda turǵyndardyń belgili bir bóliginiń arasynda dinı radıkaldaný úrdisimen baılanysty boı kórsetip júrgen birqatar máseleler bar. Osy oraıda, Ekstremızm men terrorızm ıdeıalarynyń ınternet-keńistikte belsendi taraýy turǵyndardyń dinı radıkaldanýyna ózindik túrtki bolyp otyrǵany anyq. Sondyqtan memlekettik organdardyń aldynda osy saladaǵy qazirgi qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, qoǵamda qolaıly rýhanı ortany qalyptastyrý mindeti tur. Qoǵamdaǵy radıkaldyq ıdeıalardy aldyn alý maqsatynda buqaralyq aqparattyq quraldary jáne respýblıkalyq dinı saıttar (kazislam.kz, muftyat.kz) jumys júrgizilip otyrǵanyn aıta ketý qajet. Árbir Qazaqstan azamaty sheteldik ınternet-saıttardy paıdalanbaǵany durys. Elde ruqsat etilgen áleýmettik saıttarǵa júgingen jón.
Dinı Ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi memlekettik baǵdarlama sheńberinde iske asyrylyp otyrǵan «Kıberqadaǵalaý» júıesi arqyly ınternette destrýktıvti ıdeıalardy der kezinde anyqtaý jáne buǵattaý jumystary jasalynady. Demek, quzyrly organdar men dintanýshy mamandar Ekstremıstik mazmundaǵy saıttar men akkaýnttardy anyqtap, olardyń taralýyna tosqaýyl qoıýda. Sondyqtan ınternet keńistigindegi dinı Ekstremızmniń aldyn alý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Aldyn alý jumystarynyń negizgi maqsaty – radıkaldy ıdeologııanyń taralýyna jol bermeý, sonymen qatar qoǵam músheleriniń synı oılaý qabiletin damytý.
Bul rette Qazaqstanda Ekstremızmge qarsy is-qımyl tek tyıym salý sharalarymen shektelmeı, aldyn alý jáne aǵartýshylyq jumysqa basymdyq berilgeni durys. Dinı Ekstremızmniń aldyn alýda aqparattyq-aǵartýshylyq jumys sheshýshi ról atqarady. Aldyn alý sharalaryna nazar aýdarsaq:
1. Dinı jáne aqparattyq saýattylyqty arttyrý. Dinı saýattylyq Ekstremızmniń aldyn alýda sheshýshi ról atqarady. Azamattardyń dástúrli dinderdiń qundylyqtary men qaǵıdalaryn ǵylymı jáne tarıhı turǵyda túsinýi radıkaldy ınterpretatsııalardy ajyratýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar aqparattyq saýattylyqty damytý jalǵan aqparat pen manıpýlıatıvti kontentti tanýǵa kómektesedi.
2. Bilim berý júıesindegi profılaktıkalyq jumys. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda dintaný, mádenıettaný jáne azamattyq tárbıe pánderi arqyly zaıyrlylyq qaǵıdattaryn túsindirý mańyzdy. Bul jastardyń dúnıetanymyn keńeıtip, dinı tózimdilik pen áleýmettik jaýapkershilikti qalyptastyrady.
3. Internet keńistigin monıtorıngteý jáne quqyqtyq retteý. Ekstremıstik mazmundy anyqtaý jáne onyń taralýyna tosqaýyl qoıý memlekettik organdardyń mańyzdy mindetteriniń biri bolyp tabylady. Zańnamalyq tetikter ınternet-platformalarmen ózara is-qımyl jasaý arqyly júzege asyrylýy tıis. Alaıda bul sharalar sóz bostandyǵy qaǵıdattaryn saqtaı otyryp júrgizilýi qajet.
4. Qoǵamdyq jáne dinı ınstıtýttardyń róli. Dástúrli dinı uıymdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttary túsindirý jáne aldyn alý jumystarynda belsendi ról atqara alady. Olar senimdi aqparat kózderi retinde qoǵamda radıkaldy ıdeologııaǵa qarsy balama kózqaras qalyptastyrady.
5. Psıhologııalyq jáne áleýmettik qoldaý júıesi. Ekstremıstik ıdeologııa kóbine jeke tulǵanyń ishki daǵdarysyn paıdalanady. Sondyqtan jastarǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetý, áleýmettik beıimdelý múmkindikterin arttyrý jáne bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý aldyn alý sharalarynyń ajyramas bóligi bolýy tıis.
Qazaqstandyq tájirıbede dinı Ekstremızmniń aldyn alý tek ıdeologııalyq kúrespen shektelmeı, áleýmettik jáne psıhologııalyq faktorlardy eskerýdi talap etedi. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq, áleýmettik ádiletsizdik sezimi, ómirlik maqsattyń bolmaýy radıkaldy ıdeıalarǵa beıimdilikti arttyrýy múmkin.
Sáıkesinshe, munda psıhologııalyq, dinı aqparattan kóz súrinedi. Árıne, tanym-kókjıekti arttyrǵan jaqsy. Bul jaǵynan qazir ǵalamtor halyqty jedel-ǵabyl aqparattandyryp otyr. Al ınternet arqyly dinı bilim alý, dinı saýattylyqty arttyrý – durys sheshim emes. Sebebi, basqasyn aıtpaǵanda dinı kontentterdi qaraǵanda tolassyz aqparattyń anyqtyǵyn tekserý mańyzdy. Eger jalǵan derekke kezigip, sońynda adasýshylyqqa tap bolsańyz, erteń bári kesh bolýy múmkin. Mundaıda kúmán týdyratyn saıttar men paraqshaǵa kirmesten, dereý buǵattap tastaǵan jón. Internettiń mol múmkindigin tıimdi paıdalanyp otyrǵan jat aǵymdar dinı bilim emes, teris ıdeologııasyn sińirýge tyrysady. Sol sebepten dinı-rýhanı bilimdi ınternet arqyly emes, talaı jyldan beri osy salada tájirıbesi men biliktiligi bar mamannan alǵan abzal.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ınternet keńistiginde dinı Ekstremızm kórinisteriniń aldyn alý – ulttyq qaýipsizdik pen qoǵamdyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy quramdas bóligi. Bul máseleni sheshý úshin quqyqtyq, aqparattyq, bilim berý jáne áleýmettik tetikterdi ózara úılestire otyryp qoldaný qajet. Memleket, dinı ınstıtýttar jáne azamattyq qoǵamnyń birlesken áreketi ǵana ınternettegi radıkaldy ıdeologııanyń taralýyna tıimdi tosqaýyl qoıa alady.
Bahtııar ALPYSBAEV, dintanýshy
