ISLAM JÁNE ADAL QOǴAM (Jıyrma ekinshi kún)

11 naýryz

Jıyrma ekinshi kún

ISLAM JÁNE ADAL QOǴAM

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ

Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.

Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.

 

Musylman adamnyń boıynda bolýy kerek asyl qasıettiń biri – adaldyq. Alla Taǵala qasıetti Quranda:

كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا 

«Taza nárselerden jeńder jáne izgi is isteńder», – dep, musylman adamnyń jeıtin asy adal, atqaratyn isi de izgi bolýy kerektigin buıyrǵan («Mýmınýn» súresi, 51-aıat).

Adam balasy adaldyqty ómiriniń ózgermes qaǵıdasy etý arqyly Alla Taǵalanyń razylyǵyna keneledi. Óıtkeni adaldyq – tek qana asta, iship-jeýde, ne kásip jasaýda ǵana qoldanylatyn sıpat emes. Qazaq halqynda adal jan, adal dos, adal as, adal jar, adal perzent syndy t.b. adal sózimen baılanysty uǵymdar óte kóp. Budan adaldyq musylmannyń árbir isinde qajet ekenin ańǵaramyz. Támım ıbn Áýs ád-Dárı (Alla oǵan razy bolsyn) birde ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

الدِّيْنُ النَّصِيْحَةُ قُلْنَا: لِمَنْ يَا رَسُولَ اللهِ ؟ قَالَ: للهِ، ولكتابه، ولِرَسُوْلِهِ، وَلأَئِمَّةِ المُسْلِمِيْنَ، وَعَامَّتِهِمْ

«Din – nasıhat (adaldyq)», – dedi. Biz: «Kimge qatysty?» – dep (suradyq). Ol (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Allaǵa, Onyń kitabyna, Onyń Elshisine jáne musylmandardyń basshylaryna, sondaı-aq túgeldeı barlyq (musylmandarǵa) qatysty», – dedi», – degen (ımam Múslım).

Qunanbaı qajy mynadaı ósıet qaldyrǵan eken: «Abyroı, ataq alý úshin – eń aldymen adaldyq kerek, eshkimdi ala kórmeı, adalyna bolysý, kemtarǵa járdemdesý kerek degendi erteden oıyma bekittim... Ózime eldi qaratyp, el basshysy bolǵannan keıin, qate ketpese, bile tura qııanat jasap, aramdy qoldaǵan, momyn, jetim-jesirdi jylatqan jerim bolǵan joq. Men adaldyqqa, kópke súıendim. Olar meni qıynnan qutqardy. Meni el – adal, ádil degen ataqqa bóledi. Meniń kórgenimdeı jaǵdaıǵa ushyrasań, aqty jaqta, jetim-jesirge, jylaǵanǵa bolys, járdem et!».

Hazireti Álı ıbn Ábý Talıb (Alla oǵan razy bolsyn): «Kórkem minez úsh qasıetpen keledi: aramnan aýlaq bolý, adaldy talap etý jáne otbasyna keńpeıildi bolý», – degen eken.

Birinshi: adal adam ótirik sóılemeıdi

Adal adamnyń sózi de isi de shyndyqqa negizdelip, jalǵan men ótirik ataýlydan aýlaq bolady. Ótirik – qoǵamda adamdar arasynda kúmánniń týýyna, aqıqattyń joǵalýyna alyp baratyn, dinimizde ekijúzdilerdiń sıpattarynan dep tanylatyn, úlken kúnáli is. Ǵalymdarymyz ótirikti qandaı da bir bolǵan jaǵdaı jaıynda durys habar jetkizbeý dep túsindirgen. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Táýbe» súresi, 119-aıatynda:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ

«Ýa, ıman keltirgender! Alladan qorqyńdar jáne shynshyldarmen birge bolyńdar», – dep buıyryp, ıman keltirgenderdi shynshyldarmen birge bolyp, ótirikshilerdiń qatarynda bolýdan saqtandyrǵan.

Adal adam eshýaqyt ótirikti kásip etpeıdi. Ótirik aıtyp, aldap paıda tabýdy kózdemeıdi. Ishki jandúnıesi taza, amaly da durys adamnyń, sózinde de jalǵan bolmaıdy. Al ishinde joq nárseni bar etip kórsetip, kózboıaýshylyq jasap, ótirik aıtý asyl dinimizde ekijúzdi adamdardyń sıpaty retinde aıtylǵan. Hadıste:

آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاثٌ: إذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا اُؤْتُمِنَ خَانَ

«Eki júzdiniń úsh belgisi bar: sóılese ótirik aıtady, ýáde berse   oryndamaıdy, amanatqa qııanat jasaıdy», – delingen (ımam Buharı, Múslım).

 

Qıssa

Baıaǵy bir zamanda kúnásiz kúni ótpeıtin bireý bolypty. Boıynda bir kisiden artyp jyǵylatyn mini bar eken. Kúnderdiń kúni Qudaı júregine hıdaıat berip, túzelgisi kelgen kórinedi. Biraq qalaı túzelerin bilmeı basy qatady. Neden bastaý kerek degen sııaqty oı mazalaıdy. Aqyry, bir ǵalymǵa aqyl-keńes surap izdep barady. Osynshama kúná isten qalaı qutylamyn degen saýalyna ǵulama bir ǵana kúnádan arylýǵa keńes beredi. Adam balasyna jáne ózine ótirik aıtpaý kerektigin túsindiredi. Kez kelgen jaǵdaıda shynshyl bolýdy talap etedi. Tipti, oǵan ant-sý ishkizip ýádesin de alady. Birer kúnnen keıin araq ishkisi kelip jaıǵasa bergende ǵalymǵa bergen ýádesi esine túsip: «Iapyraı, ǵulama surap qalsa, ishpedim dep qalaı aıtam? Ótirik aıtyp qutylamyn ba? Basqa-basqa ýádede turmasam erkek atym qaıda qaldy? Joq, munym bolmas», – dep raıynan qaıtady. Qansha qıyn bolsa da, sózinde turýǵa áreket etedi. Aqyry ishpeıdi. Kelesi kúni burynǵy ádeti boıynsha taǵy bir kúná jasamaq bop turǵanda, shyndyqty ǵana aıtamyn, bir aýyz sóz ótirik aıtpaımyn degen ýádesi esine túsip tyıylady. Osylaısha, álgi kisi jalǵan sóılemeý jáne shynshyl bolý arqyly jaman isterinen bir-birlep túgeldeı arylǵan eken.

Ekinshi: adal adam, adal kásip jasaıdy

Adamnyń eki dúnıe qadir-qasıetiniń artýyna, eshkimge muqtajdyq etpeı, ar-namysyn saqtaýyna sebepshi bolatyn is – adal kásip jasaý. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Maıda» súresi, 88-aıatynda:

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا

«Allanyń ózderińe adal ári taza etip bergen rızyqtarynan jeńder!» – dep buıyrǵan.

Aramdyq, qýlyq-sumdyqtan ada bolyp, eshkimge qol jaımaı, tilenshilik qylmaı, óz mańdaı terimen nápaqa tabý – naǵyz arly, adal adamnyń sıpaty. Hakim Abaı: «Aldaý qospaı, adal eńbegin satqan, qoly ónerli qazaqtyń áýlıesi sol», – deıdi. 

Birde ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qasynan bir kisi ótedi. Ol adamnyń qaıraty men jigerin baıqaǵan sahabalar: «Ýa, Allanyń Elshisi! Myna adam Allanyń jolynda ma?» – dep suraıdy. Sonda ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Eger jas balalaryna nápaqa tabý úshin jolǵa shyqsa, ol Alla jolynda. Eger jasy ulǵaıǵan qart ata-anasynyń qamy úshin shyqsa, ol Alla jolynda. Eger óz basyn (tilenshilikten, kedeıshilikten) saqtaý úshin shyqsa, ol Alla jolynda. Al eger adamdarǵa kórsetý úshin, rııakerlik, maqtanshylyq maqsatynda shyqsa, ol shaıtannyń jolynda», − dep jaýap beredi (ımam Tabaranı).

Shákárim Qudaıberdiuly:

Maqtan úshin mal jıma, jan úshin jı,

Qazaqqa kóz súzbestiń qamy úshin jı.

Aryń satpa, teriń sat, alaldy izde,

Ǵıbadat pen adaldyq, ar úshin jı – degen.

Úshinshi: adal adam, amanatqa qııanat jasamaıdy

Adal jannyń taǵy bir mańyzdy sıpaty – amanatqa berik bolyp, ózgeniń mal-dúnıesin aqysyz emdenýden saqtaný. Sharıǵatta amanat dep senimdi adamǵa ózgeniń ýaqytsha saqtaýǵa bergen baǵaly zattary men qaldyrǵan múlikke aıtylady. Amanatqa eshqandaı zııan tıgizbeı, dál sol kúıinde ıesine qaıtarý – mindet hám saýapty is. Alla Taǵala qasıetti Quranda: 

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا

«Shyn máninde, Alla Taǵala senderge amanattardy óz ıelerine tapsyrýlaryńdy jáne adamdardyń arasyna úkim eter bolsańdar, ádildikpen úkim etýlerińdi ámir etedi. Rasynda, Alla senderge nendeı keremet nasıhat aıtýda. Shúbásiz Alla, tolyq estýshi, bárin kórýshi», – dep aıtqan («Nısa» súresi, 58-aıat).

Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bul izgi qasıettiń ózge de musylmandardyń boıynda bolǵanyn qalap:

أدِّ الْأمَانَةَ اِلَى مَنْ اِئْتَمَنَكَ و لاَ تَخُنْ مَنْ خَانَك

«Saǵan senim bildirgenniń amanatyn tapsyr. Bireý saǵan qııanat jasaǵan bolsa, sen oǵan qııanat jasama», – dep ósıet aıtqan (ımam Ábý Dáýit).

Tórtinshi: adal adam ár iste ádil bolady

Adaldyq pen ádildik – egiz uǵym. Óıtkeni adal jan ózgelermen ádilettilikpen qarym-qatynas jasaıdy. Alla Taǵala qasıetti Quranda: 

وَقُلۡ ءَامَنتُ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِن كِتَٰبٖۖ وَأُمِرۡتُ لِأَعۡدِلَ بَيۡنَكُمُۖ ٱللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُم

«Men Alla túsirgen Kitapqa ıman keltirdim. Men aralaryńda ádil bolýǵa buıyryldym. Alla bizdiń de Rabbymyz, senderdiń de Rabbylaryń!» – dep aıtqan («Shýra» súresi, 15-aıat).

Ádilettilik qaǵıdasy bolmaǵan jerde ququq, ynsap jáne teńdiktiń bolýy múmkin emes. Máshhýr Júsip babamyz: «Alla Taǵala pendelerine ǵadilmenen ámir qylǵan. Ǵadildik degen ár nárseniń ortasy. Qalybynan asyrmaı, ne kem soqtyrmaı, orta qyp ustaýdy «ǵadil», – dep sony aıtady. Áýelde adam óziniń ǵytıqadynda («ıǵtıqad» seniminde) ǵadil bolý kerek. Ekinshi, pende óz pıǵylynda ǵadil bolý kerek. Úshinshi, pende Qudaı taǵalaǵa qylǵan ǵamalynda ǵadil bolý kerek. Tórtinshi, minezde ǵadil bolý kerek», – deıdi. 

Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadıste:

إِنَّ الْمُقْسِطِينَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ الَّذِينَ يَعْدِلُونَ فِي حُكْمِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ وَمَا وَلُوا

«Ádildikti ǵumyrynyń temirqazyǵy etip, týrashyl bolǵandar (o dúnıede) Allanyń quzyrynda nurly minberlerde bolady. Olar – úkim shyǵarǵanda, otbasy múshelerine jáne ózderine baǵynyshty jandarǵa qatysty ádil bolǵandar», – degen (ımam Múslım).