ISLAM JÁNE ULTTYQ QUNDYLYQTAR SABAQTASTYǴY

Qazaq halqynyń tarıhı qalyptasýy men rýhanı-mádenı damýynda Islam dininiń orny aıryqsha. Islamdy qazaq dúnıetanymynan, ulttyq mádenıeti men dástúrinen, halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy tarıhı sabaqtastyǵyn bólek qarastyrýǵa bolmaıdy. Óıtkeni Islam halyqtyń dúnıetanymyna, moraldyq ustanymdaryna, ádet-ǵurpy men salt-dástúrine, tili men ádebıetine, bilim júıesi men qoǵamdyq qatynastaryna yqpal etip, ulttyq bolmystyń qalyptasýyna áser etken mańyzdy rýhanı faktorlardyń birine aınaldy. 

Bul sabaqtastyqty durys túsiný búgingi qoǵam úshin de mańyzdy. Din men dástúrdiń araqatynasyn baıyppen paıymdaý bir jaǵynan dindi ulttyq mádenıetten alshaqtatatyn túsinikterdiń, ekinshi jaǵynan ulttyq qundylyqtardy dinı ustanymdarǵa qarsy qoıý sııaqty jańsaq kózqarastardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi.

Islamnyń qoǵamdaǵy ornyn tek sharıǵattyń quqyqtyq normalarymen ólsheý jetkiliksiz. Islam – quqyqtyq erejeler júıesimen ǵana shektelmeıtin, adamnyń senimin, dúnıetanymyn, minez-qulqyn jáne moraldyq ustanymdaryn qalyptastyratyn tutas rýhanı júıe.

Qazaq halqynyń Islamdy qabyldaý tarıhyna nazar aýdarsaq, onyń halyq ómirine rýhanı-adamgershilik, mádenı jáne dúnıetanymdyq turǵydan tereń ornyqqanyn kóremiz. Islamdyq túsinikter ýaqyt óte kele halyqtyń turmysymen, salt-sanasymen jáne ádet-ǵurpymen sabaqtasty. Sondyqtan qazaq qoǵamyndaǵy Islamnyń tarıhı ornyn zerttegende fıqh pen aqıda sııaqty dinı ǵylymdarmen qatar tarıh, Etnografııa, til bilimi, ádebıet, mádenıettaný jáne fılosofııa salalarynyń derekterin de keshendi qarastyrý qajet.

Dinı saýatsyzdyq pen destrýktıvti dinı ıdeologııalardyń aldyn alýda Islamnyń ishki ǵylymı negizderi, sonyń ishinde aqıda, fıqh, ýsýl ál-fıqh jáne dinı mátinder mańyzdy oryn alady. Alaıda Quran men súnnetti dinı dálel retinde moıyndamaıtyn adamdar úshin mundaı ýájder árdaıym birdeı qabyldana bermeıdi. Mundaı jaǵdaıda tarıhı, mádenı jáne ratsıonaldy dálelderdiń mańyzy artady. Qoǵamǵa túsindirý jumysynda dinı negiz ben aqylǵa súıengen paıym, tarıhı derek pen ulttyq mádenı sabaqtastyq bir-birine qarsy qoıylmaı, ózara tolyqtyrýshy qural retinde qoldanylýy qajet.

Bul turǵydan matýrıdılik dúnıetanymdaǵy aqyldyń orny da mańyzdy. Iaǵnı qoǵamnyń ártúrli dúnıetanymdyq toptarymen jumys júrgizýde dinı dálelmen qatar tarıhı sanaǵa, mádenı muraǵa jáne ratsıonaldy oılaýǵa súıený ózara túsinistikke jol ashady.

Qazaq halqynyń tarıhı-mádenı bolmysyn qalyptastyrǵan mańyzdy faktorlardyń biri – Islam órkenıetimen ǵasyrlar boıy qalyptasqan baılanys. Bul yqpal dinı rásimdermen ǵana shektelmeı, adamnyń dúnıeni qabyldaýynan bastap kúndelikti qarym-qatynasyna deıingi kóptegen saladan kórinis tapty.

Islam qazaq mádenıetine syrttan kelgen ári ózgerissiz qabyldanǵan qubylys retinde emes, jergilikti tarıhı-mádenı ortamen ózara yqpaldasa otyryp ornyqqan rýhanı júıe retinde qarastyrylýy tıis. Osy sabaqtastyqty tómendegi negizgi baǵyttardan baıqaýǵa bolady.

1. Dinı sana jáne dúnıetanym. «Alla», «ıman», «taǵdyr», «nıet», «saýap», «kúná», «aqyret», «paryz», «táýbe» sekildi uǵymdar qazaqtyń rýhanı dúnıesinde tereń ornyqqan. Olar tek dinı termınder ǵana emes, halyqtyń dúnıetanym júıesiniń quramdas bóligine aınaldy.
2. Tarıh jáne memlekettilik. Ortalyq Azııa men Deshti Qypshaq tarıhynda Islamnyń orny erekshe. Qarahan memleketi dáýirinen bastap túrki halyqtarynyń saıası jáne mádenı tarıhynda Islam mańyzdy ról atqardy. Qarahandyqtar tusynda Islamnyń keń taralýyna jaǵdaı jasalyp, keıin bul dástúr Altyn Orda, Moǵolstan jáne Qazaq handyǵy kezeńderinde jalǵasty.

Túrki dalasynda hanafılik quqyq mektebi men matýrıdılik senim mektebi keń taralyp, Qoja Ahmet Iasaýı syndy rýhanı tulǵalar Islam qundylyqtaryn túrki tilinde nasıhattady. Deshti Qypshaqtan shyqqan Ábý Muǵın án-Nasafı, Hýsam ad-Dın as-Syǵnaqı, Ábý ál-Ǵafýr ál-Kerderı, Qaýam ád-Dın ál-Farabı ál-Itqanı sekildi ǵalymdardyń eńbekteri aımaqtaǵy ıslamdyq ǵylymı dástúrdiń damýyna úles qosty.

3. Til. Qazaq tiliniń sózdik quramynda arab jáne parsy tilderinen engen kóptegen sózder, uǵymdar bar. Máselen, «ǵıbrat», «paryz», «nıet», «saýap», «dúnıe», «aqyret», «ıman», «ádep», «amal» sekildi sózder halyqtyń tildik qoldanysyna tereń ornyqqan. Bul til men mádenıettiń tarıhı baılanysyn kórsetedi.
4. Oılaý júıesi jáne halyq danalyǵy. Qazaqtyń maqal-mátelderi men sheshendik sózderinen Allaǵa senim, taǵdyrǵa ılaný, sabyr, shúkir jáne táýekel uǵymdaryn kezdestirýge bolady. Mysal berer bolsaq, «Allanyń jazǵany bolady», «Qudaısyz qýraı da synbaıdy», «Sabyr túbi – sary altyn» sııaqty naqyldar halyq danalyǵy men dinı dúnıetanymnyń sabaqtastyǵyn kórsetedi.
5. Quqyq jáne qoǵamdyq qatynastar. Qazaqtyń dástúrli quqyq júıesi jergilikti ádet-ǵuryp, qoǵamdyq tájirıbe jáne ıslamdyq quqyqtyq-Etıkalyq túsinikterdiń ózara yqpaldastyǵy negizinde qalyptasty. Qasym hannyń «Qasqa joly», Haqnazardyń «Haq jol», Esim hannyń «Eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» qazaq qoǵamyndaǵy tártip, ádilet jáne jaýapkershilik qaǵıdalaryn ornyqtyrýda mańyzdy qyzmet atqardy. Bul júıelerdiń sharıǵatpen tyǵyz baılanysyn kóremiz.
6. Ádet-ǵuryp jáne salt-dástúr. Qazaqtyń kóptegen salt-dástúrleri ıslamdyq dúnıetanymmen sabaqtas. Janaza rásimi, marqumǵa Quran baǵyshtaý, as berý, neke qııý, bata jasaý, týystyq baılanysty saqtaý, jetim-jesirge qamqorlyq kórsetý sekildi dástúrlerde ıslamdyq qundylyqtardyń yqpaly baıqalady. Sonymen qatar qazaqtyń barlyq dástúrin tikeleı dinı úkim retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Birqatar salttar halyqtyń tarıhı tájirıbesinen qalyptasqan. Islam olardyń sharıǵatqa qaıshy kelmeıtin tustaryn qabyldap, qoǵamdyq ómirmen úılesýine múmkindik berdi.
7. Moral jáne ádep. Ata-anany qurmetteý, úlkendi syılaý, kishige izet kórsetý, amanatqa adal bolý, muqtajǵa járdem berý, jetimge qamqorlyq jasaý sııaqty qundylyqtar qazaq tárbıesiniń ózegin qurady. Bul ustanymdar Islamdaǵy ahlaq ilimimen úndesedi.
8. Ádebıet jáne rýhanı mura. Júsip Balasaǵunı, Ahmet Iúginekı, Qoja Ahmet Iasaýı, Abaı Qunanbaıuly, Shákárim Qudaıberdiuly syndy oıshyldardyń shyǵarmalarynda ıman, adamgershilik, ádilet, bilim, nápsi tárbıesi jáne rýhanı kemeldik máseleleri keń kórinis tapty. Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymy men Shákárimniń ar-ujdan týraly oılary qazaqtyń rýhanı-fılosofııalyq dúnıetanymyndaǵy sabaqtastyqty kórsetedi.
9. Bilim jáne aǵartýshylyq. Qazaq dalasynda meshitter men medreseler dinı bilim berýmen qatar aǵartýshylyq qyzmet atqarǵan mańyzdy ortalyqtar boldy. Qazaq zııalylarynyń birqatary dástúrli dinı bilim alyp, keıin ony zamanaýı bilimmen ushtastyrdy. Bul qazaq qoǵamynda dinı jáne zaıyrly bilimniń tarıhı turǵydan bir-birine múlde jat bolmaǵanyn kórsetedi.
10. Sáýlet jáne tarıhı eskertkishter. Qazaq dalasyndaǵy meshitter men keseneler ıslam órkenıetiniń sáýlettik dástúrimen sabaqtas. Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi túrki-ıslam órkenıetiniń asa mańyzdy tarıhı eskertkishteriniń biri retinde osy mádenı yqpaldastyqtyń aıqyn kórinisi sanalady.
11. Jyr, terme jáne aýyz ádebıeti. Qazaqtyń jyr-terme dástúrinde ımandylyq, adamgershilik, ádilet, dúnıeniń ótkinshiligi, aqyret jáne jaýapkershilik taqyryptary keń oryn aldy. Buqar jyraýdyń:

«Alla degen ar bolmas,

Aqtyń joly tar bolmas», – degen joldary halyq poEzııasyndaǵy dinı-adamgershilik dúnıetanymnyń kórinisin tanytady. Ybyraı Altynsarınniń:

«Bir Qudaıǵa sıynyp,

Kel, balalar, oqylyq», – degen joldarynan da dinı senim men aǵartýshylyq ıdeıanyń sabaqtastyǵyn kórýge bolady.

12. Kıim mádenıeti. Qazaqtyń dástúrli kıim úlgilerinde ádep, uıat jáne jınaqylyq qaǵıdalary kórinis tapqan. Kımeshek, jaýlyq, uzyn kóılek sekildi kıim úlgileri ulttyq mádenıet pen musylmandyq ádeptiń ózara úndesken tustaryn kórsetedi.
13. Taǵam mádenıeti. Qazaq qoǵamynda halal men haram, adal men aram uǵymdary taǵam mádenıetiniń mańyzdy ólshemderiniń biri boldy. Mal soıý, as daıyndaý jáne qonaqqa taǵam usyný rásimderinde dinı jáne dástúrlik túsinikter qatar kórinis tapty.
14. Tárbıe júıesi. Qazaqtyń dástúrli tárbıesinde balany ımandylyqqa, eńbekke, úlkendi syılaýǵa, ata-anany qurmetteýge jáne aǵaıynmen tatý bolýǵa tárbıeleý mańyzdy oryn aldy. «Úlkenge qurmet, kishige izet» sekildi ustanymdar halyq tárbıesiniń moraldyq negizin aıqyndady.
15. Dinı merekeler. Oraza aıt pen Qurban aıt qazaq qoǵamynda dinı mereke ǵana emes, aǵaıyn arasyn jaqyndastyratyn dástúr retinde de ornyqty. Bul kúnderi úlkenderge sálem berý, týystarmen aralasý, muqtaj jandarǵa kómektesý sııaqty izgi amaldar jasaldy. Qasıetti Ramazan aıynyń kelýin musylman elderi ártúrli súıinshileıdi. Bir elderde sáresine oıatý úshin kóshege tańsáriden shyǵyp dabyl qaqsa, endi bir elderde Shaǵban aıynyń ortasynan asqanda balalar sándi kıim kıip, kóshede dýmandatyp júredi. Sol sekildi bizdiń halqymyzda kúni búginge deıin jetken «Jarapazan» dástúri bar. Ramazan aıyn saǵyna kútken balalar, jasóspirimder úı-úıdi aralap jarapazan aıtady.
16. Tabıǵatqa kózqaras. Islamda tabıǵat adamǵa berilgen amanat retinde qarastyrylady. Bul ustanym qazaqtyń tabıǵatty qadirleýge negizdelgen dástúrli dúnıetanymymen úndesedi. «Sýǵa túkirme», «Kókti julma», «Maldy teppe», «Bir tal kesseń, on tal ek» sııaqty tyıymdar tabıǵatqa qurmetpen qaraýdyń tárbıelik úlgisi boldy.
17. Qonaqjaılyq. Qonaqty tórge shyǵarý, as usyný, meımandy qurmetteý qazaq mádenıetiniń aıryqsha belgileriniń biri. Bul dástúr Islamdaǵy qonaqty qurmetteý qaǵıdasymen de sabaqtas. Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qonaqty qurmetteýge úndegen hadısi musylman ádebiniń mańyzdy qaǵıdalarynyń birin bildiredi.
18. Óner jáne qolóner. Qazaqtyń oıý-órnek ónerinde ósimdik tektes, geometrııalyq jáne sımvoldyq beıneler keń taraǵan. Onyń qalyptasýyna tabıǵı orta, kóshpeli turmys, Estetıkalyq talǵam, halyqtyq sımvolıka jáne ıslamdyq kórkemdik dástúrler sııaqty birneshe faktor yqpal etti. Sondyqtan ulttyq ónerdi tek bir ǵana sebeppen túsindirý ǵylymı turǵydan jetkiliksiz.

Baıqasańyz, qazaq halqynyń rýhanı-mádenı tanymynda Islamnyń yqpaly aıryqsha kórinedi. Keıbir dindi teristeýshiler qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn tek kóne túrkilik mura men kóshpeli mádenıettiń jemisi retinde qarastyrýy múmkin. Alaıda ulttyq mádenıettiń osy negizdermen qatar ǵasyrlar boıy ıslamdyq dúnıetanymmen sabaqtasyp, odan alǵan úlken yqpalyn da kóremiz. Sondyqtan qazaqtyń ulttyq bolmysynan Islamnyń rýhanı izin joqqa shyǵarý tarıhı-mádenı úderistiń mańyzdy bir qyryn eskermeý bolar edi.

Demek, qazaqtyń rýhanı murasyn taný – onyń tarıhı tamyrlaryn taný. Al sol tamyrlardyń ishinde Islam órkenıetimen sabaqtasqan rýhanı qundylyqtardyń orny erekshe. Bul sabaqtastyqty ǵylymı turǵydan zerdeleý ulttyq mádenıetti tereńirek túsinýge, din men dástúrdiń ózara baılanysyn durys paıymdaýǵa jáne qazirgi qoǵamdaǵy rýhanı qundylyqtardy baıypty túrde baǵalaýǵa múmkindik beredi. 

 

Sansyzbaı QURBANULY, 

QMDB Tóraǵasynyń orynbasary, naıb múftı 

«Iman» jýrnaly, №11, 2026 jyl