HASAN BASRIDIŃ DANALYǴY

Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek.

Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń ómirine qaýip ákeledi.  (Ábý Nasyr ál-Farabı)

Adam balasynyń mynadaı tórt túri bolady:

1) Biri - Biledi. Biletinin de uǵady. Bul ǵalym adam.Oǵan ERÝ kerek.

2) Biri - Biledi. Biletinin ózi uqpaıdy. Bul aqyly uıqydaǵy adam. Ony OIaTÝ kerek.

3) Biri - Bilmeıdi. Bilmeıtindigin uǵady. Bul zerek adam. Oǵan ÚIRETÝ kerek.

4) Biri - Bilmeıdi. Biraq, óziniń bilmeıtinin de uqpaıdy. Bul nadan adam. Odan QAShÝ kerek.

*****

Bir ólkede 4 kisi ómir súripti....

Olardyń esimderi:

1) BARLYǴY,

2) BiREÝ,

3) ÁR KIM jáne

4) EShKIM eken.

Bir kúni mańyzdy bir is— ortaǵa shyǵypty.

BARLYǴY bul isti BiREÝDIŃ jasaıtyndyǵyna senipti. Bul isti ÁR KiM jasaı alatyn edi, biraq EShKIM jasamapty.

BiREÝ bul jaǵdaıǵa ashýlanypty. Óıtkeni isti BARLYǴY atqarý kerek edi, BARLYǴY ÁR KiM jasaıtyn shyǵar dep oılapty.

Biraq EShKIM BARLYǴY atqarmaı qalady dep oılamapty. Sońynda ÁR KIMNIŃ jasaı alatyn isin EShKIM jasamaǵany úshin BARLYǴY BIREÝDI kinálápti....

*****

Asyl dinimizdiń jaryq juldyzy Hasan ál-Basrı (Alla Ony raqymyna alsyn):

«Ádebi joqtyń bilimi joq,

Sabyry joqtyń dini joq,

Meıirimi joqtyń taqýalyǵy joq» - degen.

Hasan Basrıdiń danalyǵy

Hasan ál-Basrı (Alla Ony raqymyna alsyn) Omar ıbn Hattabtyń (Alla Oǵan razy bolsyn) halıfalyǵy bitýine eki jyl qalǵanda ómirge kelgen. Anasy Haıra Ýmmý Sálámányń (Alla Oǵan razy bolsyn) qyzmetshisi bolǵan. Ýmmý Sáláma Hasandy sahabalardyń aldyna shyǵaryp, sahabalar oǵan bereke tilep, duǵa jasaıtyn.

Birde kishkentaı ǵana Hasandy Omardyń aldyna alyp shyqqanda ádiletti halıfa oǵan qarap turyp, Allaǵa duǵa jasap bylaı degen edi: «Ýa Alla, bul balany din ǵalymy etkeısiń, sondaı-aq adamdarǵa súıikti etkeısiń».

Ǵalymdarymyz keltirgen derekterge súıensek, Hasan ál-Basrı «Iaýmý Dar» atymen este qalǵan, hıjrettiń 35-inshi jyly shıǵalardyń Osman ıbn Affannyń (Alla Oǵan razy bolsyn) halıfalyǵyna qarsy bas kóterý oqıǵasyna kýá bolǵan. Ol kezde jasy 14-te edi. Jeti jasynan bastap namaz oqyǵany da tarıh kitaptarynan málim.

Ol Osman ıbn Affannyń artynda turyp jamaǵatpen namaz oqıtyn. Bul kezde Álı ıbn Ábý Tálip (Alla Oǵan razy bolsyn) Mádına qalasynda edi. Álıdiń Kýfa qalasyna barǵan kezi Osmannyń qazasynan keıin bolǵan edi. Demek, Hasan ál-Basrı 14 jasqa tolyp, Álı Kýfa qalasyna ketkenge deıin onymen kúndelikti bes ýaqyt namaz kezinde kezdesip otyratyn bolǵan. Bul – Hasan ál-Basrıdiń Álı ıbn Ábý Tálipten hadıs estigenin rastaıtyn eń mańyzdy derekterdiń biri.

Sonymen qatar Álı ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedtiń (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) jubaılarynyń úıine jıi baryp, jaǵdaıynan habardar bolyp otyratyn. Ýmmý Sálámá (Oǵan Alla razy bolsyn) Paıǵambarymyzdyń (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) jubaılarynyń biri edi. Al Hasan Basrıdiń sol úıde tárbıelengenin joǵaryda aıtyp óttik.

Birde Álı ıbn Ábý Tálip Basra qalasyna kelgen kezde qalanyń ortalyq meshitine kirdi. Qarasa túrli oqıǵalardy oıdan qurastyratyn adamdar ortalyq meshittiń ishinde otyryp, halyqqa bir oqıǵalardy baıandap berip otyr eken. Álı (Alla Oǵan razy bolsyn) olardyń barlyǵyn orynynan turǵyzyp, Hasan ál-Basrıdiń aldyna alyp keldi. Álı oǵan qarap bylaı dedi:

– Áı, bala! Men senen bir másele jóninde suramaqpyn. Eger durys jaýap berseń, ornyńda qaldyramyn. Al eger durys jaýap bermeseń, myna shákirtterińdi turǵyzǵanymdaı, seni de ornyńnan turǵyzamyn (negizinde Hasannyń álgi jastardy týralyqqa bastaryna kózi jetip turǵan edi).

– Qalaǵan nárseńizdi surańyz, – dedi Hasan (Alla Ony raqymyna alsyn).

– Dinniń eń negizgi tiregi ne? – dedi Álı (Oǵan Alla razy bolsyn).

– Taqýalyq.

– Dindi buzatyn nárse ne?

– Ashkózdik, – dedi Hasan ál-Basrı.

– Ornyńda otyra ber, – dedi Álı (Oǵan Alla razy bolsyn). Mine, dál sen sekildi adamdar myna halyqtyń aldynda sóz sóıleýi tıis».

Birde Hasan ál-Basrı Mekke qalasyna barady. Ol jerden qasıetti Qaǵbaǵa arqasyn súıegen kúıde jurtqa ýaǵyz-nasıhat aıtyp otyrǵan Álı ıbn Ábý Táliptiń (Alla Oǵan razy bolsyn) balasyn kóredi. Hasan ál-Basrı onyń janyna kelip:

– Dinniń eń mańyzdy isi ne? – dep suraıdy.

– Taqýalyq, – deıdi ol.

– Al dinniń apaty ne?

– Ashkózdik, – dep jaýap berdi ol. Hasan ál-Basrı (Alla Ony raqymyna alsyn) onyń aıtqan sózine tańdanyp turdy da sózin bylaı jalǵady: «Tozańnyń kólemindeı taqýalyq taýdyń kólemindeı namaz ben orazadan áldeqaıda qaıyrly».

Birde Hasan Basrı (Alla Ony raqymyna alsyn) bylaı degen eken:

«Zattardyń kúıden-kúıge aýysýy bolmasa jer de, onyń betindegiler de quryp keter edi.

Izgiler bolmasa nasharlar quryp keter edi.

Ǵulamalar bolmasa adamdar haıýandar sııaqty tirshilik eter edi.

Ámirshi bolmasa adamdar birin-biri qurtar edi.

Jel bolmasa dúnıe sasyp keter edi».