NAǴYZ QAZAQ - DOMBYRA

Ókinishke qaraı sońǵy kezderi keıbir din ustanǵan qaýym arasynda qazaqtyń ulttyq aspabyn sharıǵatqa qaıshy deıtin sózder aıtylyp qalyp jatady. «Adam bilmegenine dushpan» demekshi, ádette mundaı jańsaq oı dombyra jaıly habary joq jannan týady. Endeshe oıyn-saýyq jáne mýzyka jaıly sharıǵatymyzda aıtylǵan birqatar derekterge nazar aýdaraıyq. Mýzyka men áýenge qatysty rıýaıat kóp. Eń keń taraǵan derekterge taldaý jasap kóreıik.

Aısha anamyz (Alla oǵan razy bolsyn) bir ansar qyzdy uzatady. Sonda Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Ýa, Aısha! Oıyn-saýyq (mýzyka) boldy ma? Ansarlar oıyn-saýyqty jaqsy kóredi», - degen eken (Imam Buharı). Tabıǵın Amır ıbn Saǵd bylaı áńgimeleıdi: «Qurada ıbn Kaǵb jáne Ábý Masǵud Ansarı toıda otyrǵanda kirdim. Sol jerde án aıtylyp jatqan. Men: «Ýa, Alla elshisiniń qos sahabasy! Bádir shaıqasynyń batyrlary! Sizder otyrǵan jerde osylaı jasalady ma?» - dedim. Ekeýi: «Qalasań otyr, bizben birge tyńda. Qalasań, ket. Bizge toıda oıyn-saýyq etýge ruqsat etilgen», - dep jaýap berdi» (Imam Nasaı).

Taǵy bir rıýaıatta: «Nekede adal men aram arasyn daǵyra men daýys ajyratady», - delingen (Tırmızı, Ibn Maja, Násaı). Bul hadıstegi daǵyra - mýzykalyq aspap, al daýys - án-kúı. Tabıǵın Nafıǵ ustazy, sahaba Abdýlla ıbn Omar (Alla oǵan razy bolsyn) haqynda bylaı áńgimeleıdi: «Ibn Omar syrnaıdyń únin estigende eki qulaǵyna saýsaǵyn tyǵyp, kóligin basqa baǵytqa burdy da: «Eı, Nafıǵ! Estip tursyń ba?» – dedi. Men: «Iá» dedim. Osylaı júrip kete berdik. Sosyn: «Joq, estilmeıdi», - degenimde qulaǵynan qolyn alyp: «Paıǵambarmen (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) birge bolǵanymda osyndaı úndi estigende osylaı etken edi», - deıdi (Ahmed, Ábý Daýd, Ibn Maja). Al hafız Ibn Hazm kitabynda Muhammed ıbn Sırın dereginde Abdýlla ıbn Omar (Alla oǵan razy bolsyn) saz tartatyn kúń áıeldiń áýenin estigendigi jaıly rıýaıat etiledi. Joǵarydaǵy rıýaıat legin salystyratyn bolsa, áýendi túbegeıli tyıym salynǵan dep aıtýǵa kelmeıdi.

Uqba ıbn Amır (Alla oǵan razy bolsyn) rıýaıat etken hadıste: «Er kisiniń sadaq atý, at baptaý jáne áıelimen ýaqyt ótkizýinen basqa árbir nárse bos, jalǵan», - delingen.(Ahmed, Tırmızı, Ibn Mája). Osy hadıstegi «jalǵan» sózine súıenip, áýendi jáne mýzykany haram deıtinder bar. Alaıda hadıstegi «jalǵan» sóziniń maǵynasyn ǵalymdar «paıdasy joq» dep túsindirgen. Soǵan súıene otyryp, zııandy bolmaǵan jáne mindetti iske kedergi bolmaıtyn árbir (sport, mýzyka jáne t.b.) saýyq túri – mýbah, ıaǵnı erikti is túrine jatady degen.

Sahaba Ábý Dardá (Alla oǵan razy bolsyn): «Men aqıqatqa kómek beretin jalǵan (bos, eshbir zııany joq is-áreket) bir nársemen janymdy tynyqtyramyn», – deıdi eken. Sahabanyń «jalǵan» dep turǵany - nıetke jarasa úkimi ózgeretin jaıt. Oıy men maqsaty jymysqy bolsa, kúnáǵa aınalady. Nıeti túzý, oıy taza bolsa, izgilik bolatyn is.

Mýzyka jáne áýenge qatysty rıýaıattarǵa taldaý jasaǵan hadısshi ǵalym Ibn Hazm: «Kisi áýen tyńdaýyn kúná iske arqaý etse – pasyqtyq. Áýennen basqa iste de dál osylaı. Al (mýzyka, áýen tyńdaýmen) janyn tynyshtandyryp, qulshylyqqa qýat almaq bop, onymen izgilikke ózin jigerlendirý bolsa, ol - izgi adam. Ári onyń bul áreketi jaqsylyq bolmaq. Al endi (mýzyka tyńdaýmen) qulshylyqty maqsat etpese, sondaı-aq kúnáni de nıet etpese, onyń bul áreketi sharıǵat keshiretin bos áreket bolmaq. Bul adamnyń baý-baqshada serýendeýi, esik aldynda demalyp otyrýy sııaqty jaı is-qımyly sııaqty bolmaq», – degen (Mýhallá 9/60).

«Ánniń de estisi bar, eseri bar,

Tyńdaýshynyń qulaǵyn keseri bar.

Aqyldynyń sózindeı oıly kúıdi

Tyńdaǵanda kóńildiń óseri bar...», degen hákim Abaıdyń sózi mýzyka men áýenge berilgen ólshem ispetti.

Dese de, sharıǵat atynan sóılemes buryn myna jaıtty eskerip júrsek ıgi. Imam Shafıǵı «Ál-Úmm» eńbeginde bylaı jazady: Ábý Hanıfanyń shákirti Ábý Iýsýf: «Bilim ıeleri bolǵan bizdiń sheıhtardyń kózin kórdim. Olar Allanyń kitabynda ashyq jáne eshbir tápsirsiz bolǵan máseleden basqa bul adal, bul haram dep pátýa berýdi jaqtyrmaıtyn».

Al Ábý Sáǵlábá Hýshánı (Alla oǵan razy bolsyn) rıýaıat etken hadıste: «Aqıqatynda Alla Taǵala paryzdardy buıyrdy, salǵyrttyq etpeńder. Jazalardy bekitti, shekten shyqpańdar. Tyıymdar jasady, odan ótpeńder. Al keıbir nárseler jaıly úndemedi, umytqandyqtan emes senderge degen meıirimnen, ony qazbalamańdar», - delingen (Daraqutnı).

Mine, bul hadıs asyl dinimizdiń bolmysyn kórsetedi. Bul jerde Islam sharıǵaty tolyǵymen qamtylǵan. Islam sharıǵatynyń negizderi men tarmaqtaryna qatysty basty ereje osy hadıste aıtylýda.

Islamdaǵy úlken ǵalymnyń biri Imam Sháfıǵı: «Óleń - ol bir sóz. Sondyqtan onyń jaqsysy - jaqsy, jamany - jaman», – degen. Imam Ábdý ál-Ǵanı án-Nábýlýsı ál-Hanafı: «Mýzykalyq aspaptardan shyǵatyn dybys haram emes. Óıtkeni qustardyń saıraǵany da áýen. Ǵalymdardyń bir aýyzdy kelisimimen qustyń áýeni haram emes. Al eger ol bekershilik, haram nárselermen aralassa, sol ýaqytta tyıym salynady», – degen.

Islam ǵulamalarynyń pikiri boıynsha, izgilikti nasıhattaý, halyqty otansúıgishtikke, ımandylyqqa, birlik pen adamgershilikke shaqyrý maǵynasynda aıtylǵan ánge ruqsat. Al adamǵa jaman oı tastaıtyn, mysaly araq pen ádepsiz iske úndeıtin án aıtýǵa sharıǵatymyz tyıym salǵan.

Ǵulama Abdýl-Ǵanı án-Nábýlýsı óziniń kitabynda: «Paıǵambarymyzdyń keıbir hadısterindegi áýenge baılanysty tyıymdar osyndaı teris baǵytqa jeteleıtin áýenderge baılanysty bolsa kerek» (ál-Imamýl-ákbar Mahmýd Sháltýt, Ál-Fátaaýa. 355-bet) dep jazady. Iri ǵalym Izzýddın Ibn Abdýssalamnan mýzykalyq aspaptardyń úkimi jaıynda pátýa suraǵanda ol kisi: «Bul – mýbah)», – dep jaýap bergen. Mýbah degen sóz oryndasa da, oryndamasa da saýap ne kúná joq degen maǵynany bildiredi.

San ǵasyrdan beri Islam dinin ustanyp kele jatqan qazaq halqy ulttyq aspabymyz dombyra arqyly án, terme-tolǵaý shyrqap, tyńdaýshyny ımandylyqqa, izgilikke, adamgershilikke, Otandy qorǵaýǵa, ata-anamyzdy qadirleýge shaqyrǵan. Jyraýlarymyz el basyna kún týǵan shaqta batyrlarymyzdy jigerlendirý maqsatynda qara dombyrany qolǵa alyp, jyr aıtyp, Otandy qorǵaýǵa úndegen. Bul jyrlar jaýangerlerimizge rýh bergen.

«Eki ishektiń birin qatty, birin sál-pál kem bura.

Naǵyz qazaq – qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra!

Bilgiń kelse bizdiń jaıdy, sodan sura tek qana:

Odan asqan joq shejire, odan asqan joq dana!» dep                                           

Qadyr Myrza-Áli aqyn aıtqandaı, dombyra – kóneniń kózi, babadan qalǵan asyl mıras, qundy qazyna, ulttyq rýhymyz.

Tólebı OSPAN,

Almaty qalasynyń bas ımamy

Munara №11