ORAZA – JÚREK AMALY
Oraza – eń aldymen júrektiń amaly. Ol – júrekti tazartýǵa, nıetti túzetýge, nápsini tárbıeleýge jáne taqýalyqqa jetýge baǵyttalǵan uly qulshylyq. Orazanyń shynaıy rýhyn túsingen adam as pen sýdan tyıylýdy basty maqsat etpeıdi. Aýyz bekitýdegi negizgi maqsat – júrekti Allaǵa jaqyndatyp, oı men júrekti túrli dertten tazalaý, ishki jan dúnıeni kórkem minezben bezendirý. Sondyqtan orazany sanaly túrde júrekpen ustap, onyń rýhanı mánine tereń úńilgen abzal. Sonda ǵana oraza adamdy rýhanı kemeldikke bastaıtyn shynaıy júrek amalyna aınalady.
Ǵalymdarymyz júrekti patshaǵa, al dene múshelerin onyń áskerine teńegen. Eger patsha túzelse, onyń áskerleri de túzeledi. Al patsha buzylsa, ásker de buzylady. Júrek adam aǵzasyndaǵy basty rýhanı ortalyq bolǵandyqtan ol Alladan basqa nársege baılansa, adam sol nárseniń qulyna aınalady. Adamnyń ımany kóp qulshylyq jasaýymen ólshenbeıdi. Taqýalyq – júrektiń tazalyǵynda. Júrek taza bolsa, adamnyń ǵumyry da, amaly da kórkem bolady. Rasynda kez kelgen amaldyń qabyl bolýy onyń kóptigine emes, júrektegi yqylastyń shynaıylyǵyna baılanysty qabyl bolady.
Alla Taǵala esep kúninde Óziniń quzyryna saý júrekpen kelgen pendeler ǵana qutylatynyn aıtqan. Bul týraly qasıetti Quranda bylaı delingen: «Ol kúni (qııamet kúni) mal da, bala-shaǵa da paıda bermeıdi. Tek Allanyń quzyryna qalbýn salımmen, ıaǵnı (rýhanı keselderden arylyp) saý júrekpen kelgen jan ǵana azaptan qutylyp, muratyna jetedi» («Shuǵara» súresi, 88-89-aıattar). Aıatta aıtylǵan «saý júrek» sóziniń maǵynasy jaıynda tápsirshi ǵalymdarymyz nadandyqtan, jaman minezden aýlaq bolǵan, soqyr nanym-senimnen, teris is-áreketterden jáne dúnıe qumarlyqtan arylǵan júrekti «saý júrek» dep túsindirgen.
Hákim Abaı bir óleńinde:
«Alla degen sóz jeńil,
Allaǵa aýyz qol emes.
Yntaly júrek, shyn kóńil,
Ózgesi haqqa jol emes», – dep jyrlaıdy. Oıshyl Abaı on jetinshi qara sózinde qaırat, aqyl, júrek úsheýiniń óz ónerleri jaıly aıtysyp, talasyp kelip, ǵylymǵa júgingenin jazady. Sonda júrek aıtypty: «Úlkennen uıat saqtap, kishige raqym qyldyratuǵyn – men, biraq meni taza saqtaı almaıdy, aqyrynda qor bolady. Men taza bolsam, adam balasyn alalamaımyn: jaqsylyqqa eljirep erıtuǵyn – men, jamanshylyqtan jırenip týlap ketetuǵyn – men, ádilet, nysap, uıat, raqym, meıirbanshylyq deıtuǵyn nárselerdiń bári menen shyǵady, mensiz osylardyń kórgen kúni ne? Osy ekeýi maǵan qalaı talasady?». Sonda ǵylym bárin de júrekke bılet dep uqtyryp: «Osy úsheýiń bir kiside meniń aıtqanymdaı tabylsańdar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam – sol. Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaıshylyq sonda, qalpyńdy taza saqta, Qudaı Taǵala qalpyńa árdaıym qaraıdy dep kitaptyń aıtqany osy» depti.
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Alla Taǵalanyń nazary júrekte bolatyndyǵyn baıandap: «Rasynda Alla Taǵala senderdiń beıneleriń men dúnıelerińe nazar aýdarmaıdy, alaıda júrekteriń men amaldaryńa nazar aýdarady», – degen. Shyn máninde orazanyń shynaıy saýaby – ashtyqta emes, taqýalyqta. Al taqýalyqtyń negizgi orny – júrekte. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Taqýalyq myna jerde bolady», – dep kókiregin úsh márte nusqap, adamnyń taqýalyǵy júreginde bolatynyn aıtqan.
Adamnyń tabıǵatynda, ıaǵnı áý bastaǵy jaratylý bolmysynda onyń júregi saý bolady jáne izgi amaldar, qulshylyq jasaý arqyly óziniń saý kúıin saqtaıdy. Al eger pende kúnáli is jasaıtyn bolsa, onyń júregi dertti hálge dýshar bolady. Keıin rýhy sónedi. Mine, osy sebepti de musylman adam óziniń júregine árdaıym nazar salyp, ondaǵy dertti belgili amaldar arqyly tazartyp otyrýy tıis. Óıtkeni, adamnyń júregi durys bolsa, búkil amaldary durys bolady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısinde: «Rasynda adam denesinde bir kesek et bar. Eger ol durys bolsa, adamnyń búkil denesi durys bolady. Eger ol buzylsa, barlyq denesi buzylady. Ol kesek et júrek emes pe?» – degen.
Shákárim qajy Qudaıberdiuly bir óleńinde:
«Táńiri joly – aq júrek,
Saıtan degen – qııanat.
Aq júrekti erterek,
Esker-daǵy, qyl ádet», – dep jyrlaıdy. Demek izgi amaldar, kórkem minez, taqýalyq syndy ózge de asyl qasıetterdiń boıymyzdan tabylýy eń aldymen júregimizdiń durys bolýymen tikeleı baılanysty. Luqman Hakim ulyna: «Áı, balam! Dúnıe – túbi kórinbeıtin darııa ispetti. Parasattylyqqa jetpegen kóptegen ǵalymdar men ózge de adamdar sol darııaǵa batyp ketti. Seniń bul darııadaǵy júzýshi kemeń qanaǵat etýshi júrek pen Alla Taǵalaǵa degen ımanyń bolsyn. Kemeńniń kerek-jaraǵy etip taqýalyq pen qulshylyqty al. Jelkeni – táýekel bolsyn. Túpsiz darııaǵa batýdan osylaı ǵana aman qalýyń múmkin», – dep ósıet etipti.
Islamdaǵy kez kelgen qulshylyq adamnyń syrtqy is‑áreketine ǵana emes, ishki rýhanı álemine de tikeleı áser etedi. Sol qulshylyqtardyń ishindegi eń tereń maǵynaǵa ıe ári júrekpen oryndalatyn amaldyń biri oraza ustaý ekenin joǵaryda aıttyq. Kóp jaǵdaıda oraza ash júrý, iship‑jeýden tyıylý retinde ǵana qabyldanady. Shyn máninde oraza – júrektiń amaly, rýhtyń tárbıesi, ishki dúnıeniń tazarýyna bastaıtyn qulshylyq. Sondyqtan ǵulamalar orazany «tánge emes, júrekke baǵyttalǵan qulshylyq» dep baǵalaǵan.
Orazanyń basqa paryz amaldardan ereksheligi – kóbine syrt kózge kórinbeýinde. Namaz, zeket, qajylyq sııaqty qulshylyqtar belgili bir dárejede adamdarǵa baıqalady. Al orazany adamnyń shyn ustap‑ustamaǵanyn Alladan basqa eshkim naqty bile almaıdy. Osy sebepti oraza yqylasqa, shynaıylyqqa negizdelgen qulshylyq bolyp sanalady. Qasıetti qudsı hadıste Alla Taǵala: «Adam balasynyń barlyq amaly ózi úshin. Al oraza – Men úshin, onyń saýabyn Ózim beremin» deıdi. Bul qudsı hadıs orazanyń júrekke qatysty, onyń eń basty sharty nıettiń tazalyǵy ekenin bildiredi. Nıetsiz, tek ádet úshin nemese adamdar kórsin dep ustalǵan orazanyń rýhanı salmaǵy men saýaby joıylady.
Osy qudsı hadıske túsindirme jazǵan Imam án-Náýáýı: «Oraza – basqa qulshylyqtar sekildi syrtqy qımyl emes. Ol – tyıylý. Al tyıylý tek Alla úshin ǵana jasalady», – degen. Namaz ben zekettiń belgili bir saýaptary jaıly kóptegen hadıster bar. Al oraza nápsige qarsy izgi amal ári Allaǵa eń unamdy qulshylyq bolǵandyqtan onyń saýabynda shek joq. Óıtkeni oraza shaıtannyń joldaryn taryltady, nápsiniń ústemdigin syndyrady, kúlli jamandyqqa qalqan (qorǵan) bolady. Sondyqtan ol qulshylyqtyń tóresi sanalady.
Orazanyń taǵy bir mańyzdy qyry – júrekti jumsartýynda. Ashtyq adamdy tákapparlyqtan saqtap, kishipeıildilikke tárbıeleıdi. Sonymen qatar oraza kedeı‑kepshiktiń jaǵdaıyn túsinýge, meıirim men janashyrlyqty arttyrýǵa sebep bolady. Bul sezimderdiń barlyǵy júrekke tán qasıetter. Ǵalymdar orazanyń negizgi maqsaty tek as‑sýdan tyıylý emes, júrekti Alladan basqa nárselerden bosatý ekenin aıtqan. Demek oraza – júrekti dúnıege baılanýdan aryltyp, rýhanı bıiktikke kóteretin amal.
Shynaıy ustalǵan orazanyń nátıjesi adam minezinen de kórinedi. Sabyrly, jumsaq, keshirimdi bolý, ashýǵa berilmeý, ózgeniń aıybyn keshirý syndy qasıetter – orazanyń júrekke bergen tárbıesiniń jemisi. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oraza ustaǵan úmbetine: «Eger bireý seni balaǵattasa nemese uryssa: «Men orazamyn» dep aıt», – dep úıretken. Bul – júrekti jaman áreketten qorǵaýdyń, nápsini jaǵymsyz isterden tyıýdyń kórkem úlgisi.
Alla Taǵala barshamyzdy qasıetti Ramazan aıyna aman-esen jetkizip, orazany laıyqty túrde ustaýdy násip etkeı. Áýmın!
«Munara» gazeti, 10 aqpan, №3
