QAZAQ BALA TÁRBIESINDEGI RÝHANIIaTTYŃ TÓRT TIREGI
Qazaq halqynda uzaq zamandar boıy jalǵasyp qalyptasqan bala tárbıesindegi rýhanııattyń tórt tiregi – uıat bolady, jaman bolady, obal bolady jáne kúná bolady.
Bul uǵymdar dinı senimmen qosa erteden kele jatqan ulttyq uǵym- túsinik, ustanymdarmen de tyǵyz baılanysty bolyp, ol adamgershilik, uıat, ar-ojdan, jaýapkershilik, sı-qurmet, meırim-qamqorlyq qatarly rýhanııatqa tán asyl qasıetterdiń jıyntyǵy. Qazaq balasynyń boıyna jastaıynan sińiriletin rýhanı qundylyqtardyń biregeıi osy tórt taǵandy tyıymdar men eskertýler. Bular Qazaqy tárbıeniń tereń tamyry – rýhanııattyń berik negizi.
Turmyspen, ómirmen, jaratylyspen, jaratýshymen tikeleı sabaqtasyp, baılanysyp jatatyn rýhanııat – adam bolmysynyń ishki mızan-ólshemi, ar men uıattyń, jaýapkershilik pen meıirimniń, ádep pen ımannyń birtutas júıesi. Qazaq halqy balany jalań aqyl aıtýmen emes, júrekke áser etetin turmysqa, ómirge, jaratylysqa, tipti, jasaǵanǵa baılanysty naqty uǵymdar arqyly tárbıeleı bilgen. Sol tárbıeniń ózeginde ǵasyrlar boıy ózgermeı kele jatqan bul tórt uly tirek – urpaqtyń ishki dúnıesinde zań, tarazy, kúzetshi jáne esepshi qyzmetin atqaryp, ómir boıy óz kúshin kórsetetin rýhanı júıe.
- UIaT BOLADY – IShKI TsENZÝRANYŃ BASTAÝY, MINEZ-QULYQTYŃ KÚZETShISI
«Uıat bolady» – turmys pen ómirge qatysty qazaqy tárbıesiniń altyn arqaýy. Bul jaı ǵana eskertý emes, balanyń sanasyna ornaıtyn ishki baqylaý. Uıat sezimi syrtqy tyıymnan buryn kúsh kórsetetin ishki tejegish. Uıat – ardyń kúzetshisi. Uıaty bar adam turmysta, ómirde, qoǵamda ózin qalaı ustaýdy biledi. Qazaq balasyn: taltaıyp otyrma, shalqalap jatpa (kóbinese qyz bala, áıel zatyna), uıatty jerińdi ashpa, úlkenniń sózin bólme, úlkenderdiń aldynda sapyldap sóıleme, tasyrańdap júrme, taırańdap júgirme, qatty kúlme, yrjańdama dep tárbıelegen.
Uıat – ádep mızany, ol balanyń ózin ortada qalaı ustaý keregin úıretedi. Topty jerde qupııalap sybyrlaspaý, adamdardyń aldynda muryn shuqymaý, aýzyn arandaı ashyp esinemeý, qaqyryp-túkirmeý; úlkenderden buryn asqa qol salmaý, ózgeniń aldyndaǵy asqa qol sozbaý; jasy úlkenniń aldynan qııa ótpeý, jol talaspaý, er kisiniń jolyn kespeý – munyń bári uıat uǵymy negizinde qalyptasqan qoǵamdyq ádep.
Uıatty bala – ózgeni syılaı biledi. Ózgeni sılaı bilgen adamnyń ózi de syıly bolady. Uıattan aıyrylǵan adamda tejeý-tıdaý bolmaıdy. Osy sebepti «uıat bolady» – minezdiń qorǵany, ardyń qalqany deımiz.
- JAMAN BOLADY – TAǴDYR TARAZYSY, SEBEP PEN SALDARDYŃ BAILANYSY.
«Jaman bolady» – bolashaqty oılaýdy kózdegen tárbıelik baǵdar. Bul tirek balany istiń kesiri men zardabyn aldyn ala sezinýge úıretedi. Saýsaǵyńdy sorma, tyrnaǵyńdy tisteme, qoraǵa dáret syndyrma, maldy teppe, atty basqa urma, otty kespe, ot shyǵarma, bosaǵany kerme, mańdaıshaǵa asylma qatarly tıymdardyń bári – túrli qaýipten, zardapty isterden saqtandyrýdy kózdeıdi.
Qazaqtyń Kókke qarap túkirme, kirdiń sýyn jolǵa tókpe, kúldi baspa, asty qorlama, nan qoqymyn tókpe, bos besikti terbetpe, túnde ysqyrma, dastarhandy attama degen syıaqty tyıymdarynyń meńzeıtin mazmuny tym kóp bolyp, osy arqyly balalardy kúndelikti turmys pen ómirde kókeıge tasbitikteı berik jazylǵan tártip pen ádetke baýlyǵan. Bul tyıymdardyń teginde mıstıkalyq úreıden góri ómirlik tájirıbe jatyr: Qazaq uǵymynda jaman ádet – jaman saldarǵa aparady.
«Jaman bolady» – balanyń minezin túzeıdi, oısyz áreketten saqtaıdy, ómirge, taǵdyrǵa jaýapkershilikpen qaraýǵa úıretedi.
- OBAL BOLADY – MEIIRIM MEN JANAShYRLYQTYŃ IRGETASY, JARATYLYSPEN JARASYMDYLYQTYŃ NEGIZI.
«Obal bolady» – júrekti jumsartatyn, jaratylysqa qurmetpen, tirshilikke janashyrlyqpen qaraýǵa úıretetin ózgeshe uǵym. Qazaq kók shópti julma, jas aǵashty syndyrma, qustyń uıasyn buzba, jumyrtqasyn shaqpa, sýǵa túkirme, sýdy lastama deý arqyly balalarǵa tabıǵattyń árkimge amanat ekenin túsindirgen.
Maldy qınama, janýardy shóldetip-ashyqtyrma, mal kózinshe mal soıma, jýsaýdaǵy maldyń mazasyn alma deý – tirshilik ıelerine janashyr kózqarastyń kórinisi. Jup qustyń syńaryn atpa, jalǵyz ań-qusty, ishti ańdy atpa, ań-qus tóldeıtin kezde aýlama degenderdiń ózeginde tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý ıdeıasy jatyr.
Obaldy bilip ósken bala meırimsizdikke barmaıdy, álsizderdi qorlamaıdy, tirshilik ıesine zyıan tıgizbeıdi. Obal uǵymy– Ekologııalyq tanymnyń ǵana emes adamgershilik pen meırimdiliktiń de túp negizi.
- KÚNÁ BOLADY – AR MEN IMANNYŃ ÓLShEMI, JAÝAPTYLYQTYŃ EŃ BIIK DEŃGEII
«Kúná bolady» – rýhanı tárbıeniń eń bıik shegi. Dúnıe men ahıret baılanysyn retteýdiń tetigi. Bul uǵym sebep pen saldar, syılyq pen jaza qaǵıdatyn uǵynýdyń negizi. Bul tyıym-tárbıe balalarǵa adam áreketiniń tek qoǵam aldynda ǵana emes, Allanyń aldynda da esebi bar ekenin uǵyndyrady. Ótirik aıtpa, ósek taratpa, basqalardy ǵaıbattama, adamdy mazaqtama, jaman sóz aıtpa, adamdy ıanattama qatarly tyıymdar – tildiń kúnasinen ıaǵnı beıpil aýyzdyqtan saqtaıdy. Osy sebepti Qazaqtar "on kúnániń toǵyzy tilden" dep sóıleý ádebine aıryqsha den qoıǵan.
Ata-anany renjitpe, jetim- jesirdi jábirleme, kisi aqysyn jeme, zulymdyq jasama, asty ysyraptama, sýdy zaıa qylma qatarly tyıymdarǵa qaıshy kelý adamgershilik qaǵıdatyna qarsy qylmys bolýmen birge ol dúnıede úlken kúná eseptelip, aýyr azap tartýǵa sebep bolady dep saqtandyrady halyqtyq tyıym. "Kúná bolady" tyıymy adamdardy qylmys pen kúnániń aýyr zardabynan saqtaýdy maqsat etedi.
Kúnádan qorqý – soqyr senim emes, jaýapkershilik. Ol – nápsini tejeıtin, ardy oıaý kúıde sergek ustaıtyn ishki kúzetshi. Kúnáni sezingen adam ózine de, ózgege de jamandyq jasamaıdy.
Qorytyp aıtqanda, bala tárbıesi – ulttyń bolashaq taǵdyryn tárbıeleý. Qazaqtyń rýhanı tárbıe júıesindegi uıat bolady, jaman bolady, obal bolady, kúná bolady uǵymdary– jaı sóz emes, balanyń ishki dúnıesin ornyqtyratyn jáne bolashaq ómirde ıbaly, ustamdy, meıirimdi, qaǵıdaly adam bolýyna berik negiz qalaıtyn altyn dińgek, myqty taǵantas. Osy tórt tirek myqty bolǵanda adam balasy adamshylyqqa baı salıhaly tulǵa bolyp qalyptasady. Ókinishke qaraı tarıhtaǵy jáne búgingi túrli jaýlaýshy ıdeologııalardyń áserinen bul qundylyqtarymyz bosaǵaǵa syrylyp, eleýsiz-eskerýsiz kúı keship qalǵan jaıy bar.
Zaman ózgeredi, tehnologııa damıdy, biraq jalpyǵa ortaq adamgershilik pen ilgilik qaǵıdattary eshqashan eskirmeı rýhanı qundylyqtyń asyl ózegi, altyn tamyry bolyp qala beredi. Rýhanııaty myqty urpaq – ulttyń qorǵany, eldiń bıik eńsesi. Sondyqtan balanyń rýhanı bolmysyna osy dástúrli tórt tirekti myqtap ornatý – ata-ananyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń qasıetti mindeti. Rýhy berik urpaq ulttyń tiregi, eldiń bolashaǵy. Tamyry myqty, ózegi berik urpaq qana ult pen eldi berik saqtap bolashaq ǵasyrlarǵa aman-esen jetkize alady.
Qyrbaq Nurǵalı
