QAZAQ QOǴAMYNDAǴY DÁSTÚRLI ISLAM USTANYMY
Qazaq halqynyń rýhanı bolmysy ǵasyrlar boıy ıslam dinimen bite qaınasyp qalyptasty. Tarıhı derekterge súıensek, ıslam dini qazaq dalasyna VIII–IX ǵasyrlardan beıbit jolmen taraı bastaǵan. Bul erekshelik qazaq qoǵamyndaǵy dinı túsiniktiń jumsaq, tózimdi ári adamgershilikke negizdelýine yqpal etti. Qazaq jerinde ıslam hanafı mázhaby negizinde ornyqty. Bul mázhabtyń basty ereksheligi – aqylǵa, salt-dástúrge jáne qoǵamdyq kelisimge mán berýi. Sondyqtan da qazaqtyń ulttyq dástúrleri – bata berý, as berý, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý, úlkenge qurmet kórsetý – ıslam qaǵıdalarymen qaıshylyqqa túspeı, kerisinshe, ózara úılesim tapty. Tarıhta qazaqtyń uly oıshyldary men din qaıratkerleri ıslamdy tek dinı rásim retinde emes, rýhanı tárbıe quraly retinde túsindirdi. Máselen, Qoja Ahmet Iasaýı ilimi arqyly ıslam halyqqa túsinikti tilde, meıirim men parasat negizinde jetkizildi. Iasaýı joly qazaq dalasynda qataldyq pen fanatızmniń ornyna sabyr men rýhanı kemeldikti dáriptedi. Qyzyqty derek: qazaq qoǵamynda dindar adam eń aldymen kórkem minezimen baǵalanǵan. «Din – minezde» degen uǵym halyq arasynda keń taraǵan. Bul qazaq ıslamynda syrtqy formadan góri ishki tárbıege basymdyq berilgenin kórsetedi.
Dástúrli ıslam ustanymynda qoǵamnyń birligi men tatýlyǵy eń joǵary qundylyq retinde qarastyryldy. Sol sebepti qazaq dalasynda ózge din ókilderimen beıbit qatar ómir súrý tájirıbesi qalyptasty. Tarıhshylardyń aıtýynsha, qazaq handary men bıleri dinı máselelerde májbúrleýden aýlaq bolyp, halyqtyń erkin senimine qurmetpen qaraǵan. Otbasy ınstıtýty da dástúrli ıslam arqyly nyǵaıdy. Nekeni qasıetti sanaý, anany erekshe qurmetteý, balany amanat dep qabyldaý – ıslam men qazaq dástúriniń ortaq negizderi. Bul ustanymdar urpaq sabaqtastyǵyn saqtap, qoǵamnyń rýhanı turaqtylyǵyn qamtamasyz etti. Qazirgi tańda jahandaný jaǵdaıynda dástúrli ıslam ustanymy qazaq qoǵamy úshin qorǵanysh rólin atqarady. Ol adamdy radıkaldy kózqarastardan saqtap, dindi aqylmen, bilimmen jáne meıirimmen ustanýǵa shaqyrady. Dástúrli ıslam – bólinýdiń emes, birliktiń; qorqynyshtyń emes, senimniń joly. Qorytyndylaı kele, qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli ıslam ustanymy – bul tek dinı senim júıesi ǵana emes, ulttyń tarıhı jadymen, mádenıetimen jáne ómirlik fılosofııasymen bite qaınasqan rýhanı negiz. Ol ǵasyrlar boıy qazaq halqynyń birligin saqtap, qoǵamdaǵy kelisim men turaqtylyqtyń tiregine aınaldy. Dástúrli ıslam adamdy ózgeni joqqa shyǵarýǵa emes, ózin jetildirýge úndeıdi; óshpendilikke emes, meıirim men keshirimge shaqyrady. Ol dindi syrtqy qatal talaptar jıyntyǵy retinde emes, adamgershilik pen jaýapkershilikke tárbıeleıtin jol retinde usynady. Osyndaı ustanym arqyly qazaq halqy dinı senim men ulttyq bolmystyń arasyndaǵy názik tepe-teńdikti saqtap keldi. Búgingi tańda bul rýhanı muranyń mańyzy burynǵydan da artyp otyr. Aqparattyq yqpal kúsheıgen zamanda dástúrli ıslam ustanymy jastardyń sanasyn radıkaldy ıdeıalardan qorǵaıtyn rýhanı qalqan bola alady. Ol qoǵamdy bólshekteýge emes, biriktirýge qyzmet etedi jáne beıbit ómir súrý mádenıetin nyǵaıtady. Sondyqtan da qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli ıslamdy saqtaý, ony durys túsindirý – tek din mamandarynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Bul – bolashaq urpaqqa rýhanı tutastyqty, ulttyq biregeılikti jáne turaqty damý negizderin amanat etip qaldyrýdyń mańyzdy joly.
Nursultan AZBERGENOV, ıslamtanýshy, teolog
Kazislam.kz
