RAShID-AD-DIN TÝRALY

Rashıd-ad-dın Shyńǵys hannyń arǵy ata-babalaryn Oǵyzdan taratady. Oǵyz degeniń — túrki halqynyń atasy! Endeshe, Shyńǵys hannyń urqy túrki bolǵanyn osy arqyly ǵylymı álem jaqsy bilip otyrsa da, nege resmı túrde  moıyndamaıdy?

Ony aıtpas buryn aldymen Rashıd-ad-Dın kim bolǵanynan bastaıyq. Onyń "Jamıǵ-at-taýarıh" (Jylnamalar jınaǵy) — dúnıe júziniń tarıhy týraly tuńǵysh ret jazylǵan álemdegi eń uly tarıhı Entsıklopedııa. Oǵan deıin ne Azııada, ne Eýropada mundaı aýqymdy týyndy jazylmaǵan.

Shyńǵys hannyń arǵy ata-babalarynan bastap ózi jáne urpaqtary jóninde 1303 jylǵa deıingi oqıǵalardy túgel qamtyǵan. Keıingi Dýlatı, Jalaıyrı, Babyr, Ábilǵazylardyń bári osy shyǵarmaǵa súıenedi.

Rashıd-ad-dın 1247 jyl shamasynda qazirgi Irannyń Hamadan qalasynda týǵan. Ulty — evreı. Birneshe til bilgen Iýdaızm dinin ustanǵan, keıin Islam dinin qabyldaǵan. Patsha saraıynda emshi bolǵan.

Shyńǵys hannyń nemeresi Hulaǵý han Iran, Irak, Sırııany basyp alyp, Damask pen Baǵdatty qulatyp, Iranda ılhandar derjavasynyń negizin qalady. Osy Hulaǵý hannyń nemeresi Ǵazan (Qazan) han 1295 jyly ıslam dinin qabyldap, ony memlekettiń resmı dini etedi. Osy kezde Rashıd-ad-dın onyń bas ýáziri, qazirgi tilmen aıtqanda premer-mınıstri bolady. Kóptegen reformalar jasap, parsy memleketin nyǵaıtady. Qazan hannyń tapsyrmasymen ol álemge áıgili eńbegin osy kezde jazýdy uıǵara bastaıdy. Qazan han 1304 jyly qaıtys bolǵan soń, taqqa onyń inisi Oldjaıtý sultan otyrady. Tarıhı eńbek 1310 jyly jazylyp bitedi. 1316 jyly Oldjaıtý han kenetten qaıtys bolyp, ornyna jas bozbala Ábý Saıd han bolady. Osy kezde Rashıd-ad-dın qyzmetten bosatylyp, qýdalana bastaıdy. 1318 jyly oǵan Oldjaıtý handy ýlap óltirgen degen jala jabylyp, Rashıd-ad-dın men onyń aspaz bolyp isteıtin uly Ibrahımdi azaptap óltiredi...

***

Rashı-ad-dınnen de buryn Shyńǵys han dáýirine jaqyn tulǵalar jazyp qaldyrǵan  derekter týraly aıtsaq, Plano Karpını 1245-47 jyldary Rım Papasynyń tapsyrmasymen  Úgedeıdiń uly Kúıik hannyń ordasynda bolyp, Shyńǵys hannyń nemeresimen resmı jolyǵyp, Papanyń hatyn óz qolyna tabystaǵan adam.

Odan keıin Vılgelm Rýbrýk 1253-55 jyldary Frantsııa koroliniń tapsyrmasymen Shyńǵys hannyń nemeresi Móńke hannyń (Tóleniń uly) ordasynda bolyp, onymen áńgimelesip, birshama ýaqyt qasynda turyp qaıtqan. Bul ekeýiniń maqsaty bólek bolǵandyqtan, Shyńǵys hannyń tikeleı  túrkilik tegi týraly sóz joq. Tek Mońǵol ordasy týraly ǵana aıtylǵan.

Al SSSR Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýty 1952 jyly Rashıd-ad-dınniń Shyńǵys han týraly 1000 bettik shejire-jazbasyn parsy tilinen orys tiline aýdaryp basqan. Stalınniń tiri kezinde. Rashıd-ad-dın — Shyńǵys han ólgen soń 20 jyldan keıin ómirge kelgen adam. Iaǵnı shejire-jazbasy ile-shala jazylǵan deýge bolady. Jáne bir aýyz ótirik jazsa, basy alynatyn edi. Osy Rashıd-ad-dın Shyńǵys hannyń ata-babasyn Oǵyzdan taratady. Oǵyzyń — túrki halqynyń atasy ǵoı! Shyńǵysty túrki deýge budan artyq ne dálel kerek!  Biraq búkil álem qaǵannyń túrki ekenin osy arqyly jaqsy bilip otyr, biraq ony tarıhı faktiden góri, ıdeologııalyq shejire dep moıyndaǵylary  kelmeıdi, bárine onyń mońǵol bolǵany tıimdi sekildi. Muhtar Maǵaýın osy Rashıd-ad-dınge súıene otyryp, qaǵannyń túrki ekenin dáleldedi.

Bizdiń ǵalymdarymyz ótken ǵasyrdyń  50-shi jyldary-aq  osy Rashıd-ad-dındi (parsyshasyna tisi batpaı-aq qoısyn) orysshasynan-aq qazaqshaǵa aýdarý kerek edi! Olaı jasalmady.

Qytaılar Rashıd-ad-dındy qytaıshaǵa orys tilinen 80-shi jyldary aýdarypty.

Al "Mońǵoldyń qupııa shejiresi" dep júrgenimiz Mońǵoldyń tarıh ınstıtýtynyń 1962-79 jyldardaǵy eńbeginiń jemisi ekenin Tileýberdi Ábenaıuly dáleldep berdi...

Tóreǵalı TÁShENOV