TÁLIMI TEREŃ TÁLIMGER
Asa qamqor erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn! Barlyq maqtaý men madaq Allaǵa tán. Onyń Paıǵambary Muhammedke salaýattar men sálemder bolsyn!
Ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kórkem minezi men tulǵasynyń kemeldigin sózben kórkemdep jetkizý múmkin emes. Onyń adam júregin jaýlap alar joǵary adamgershilik qasıetiniń shyńy sondaı, adamdar Alla mańaıyndaǵy elshisin (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qorǵaýda shybyn janyn qıyp, shynaıy dostyqtyń keremet úlgisin kórsetti. Jer betinde Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sekildi mundaı qurmetke ıe bolǵan jan balasy joq.
Haq elshimen qarym-qatynasta bolǵan adamdar ony qulaı jaqsy kórip, Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) tabanyna kirgen tiken ózderiniń mańdaıyna qadalýyn qalaıtyn. Mundaı sıpatqa eshbir adam ıe bolǵan emes. Óıtkeni onyń júrekterge jetkize sóıleıtin sózi men izgilikke bastaıtyn isi kez kelgen pendeniń jan-dúnıesin tebirentpeı qoımaıtyn.
Ol sheshendigimen erekshelenip, ózgelerge qaraǵanda artyq qasıetke, qabiletke ıe boldy. Anyq sóılep, dóp aıtyp, shyndyqty ǵana jetkizip, sheshen sózderimen júrekterge áser etetin. Biz kóp jaǵdaıda sheshendik ónerdi aǵyn sýdaı tolassyz sóz tizginin aǵytatyn adamnyń dilmárlyǵymen ólshep jatamyz. Al Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) adamdarmen til tabysqanda qıyn tirkes izdep qınalmaıtyn. Kóbinese uǵymǵa jeńil, qabyldaýǵa ońaı sózderdi qoldanatyn. Ol az sózben kóp maǵynany qamtý qabileti daryǵan teńdessiz jan edi.
Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ómir men qulshylyqtyń mánin uqtyratyn, adamdarmen qarym-qatynasty retteıtin, kúmándi nárseden aýlaq bolýdy úıretetin tórt hadısti aıtyp ketken. Hadıs salasynyń máshhúr ǵalymy Ábý Dáýit (Alla oǵan razy bolsyn) bylaı deıdi: «Barlyq hadısterdiń ishinen aqyldy adam úshin myna tórt hadıs jetkilikti: «Barlyq amaldar nıetke baılanysty baǵalanady»; «Adamnyń ózine qatysy joq paıdasyz isterdi tárk etýi – onyń kórkem musylmanshylyǵynyń belgisi»; «Kimde-kim ózine qalaǵandy musylman baýyryna da qalamaıynsha, tolyq ıman etken bolmaıdy»; «Halal – aıqyn, haram – aıqyn. Biraq bulardyń arasynda saqtanýy kerek kóp adam bile bermeıtin kúmándi máseleler bar».
Islam ǵulamalary osy tórt hadıske qatysty mynadaı pikir bildirgen eken: «Qulshylyqǵıbadatty durys oryndaý úshin birinshi hadıs jetkilikti. Baǵa jetpes ómirdi bos isterge zaıa etýden saqtaný úshin ekinshi hadıs jetkilikti. Týǵan-týys, dosjaran, kórshi-qolań, aınaladaǵy adamdardyń aqysyn arqalamaý úshin úshinshi hadıs jetkilikti. Kúdik pen kúmánnan qutylýǵa tórtinshi hadıs jetkilikti».
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Alladan kórkem minez-qulyq surap: «Ýa, Alla! Meni eń jaqsy amaldarǵa jáne eń jaqsy minez-qulyqqa basta. Olardyń jaqsylaryna Sen ǵana bastaısyń. Sondaı-aq meni jaman amaldar men jaman minez-qulyqtan saqta. Olardyń jamandarynan Sen ǵana saqtaısyń, Ýa, Alla! Jartylysymdy kórkem etkenińdeı minez-qulqymdy da kórkem et», – dep jıi duǵa etetin. Ol Quranda quptalǵan isterge razy bolyp, teriske shyǵarylǵan ister úshin ashýlanatyn. Osylaısha Alla Taǵalanyń buıryqtaryna baǵyný áreketi onyń minez-qulqyna, tabıǵı bolmysyna aınaldy.
Onyń boıyndaǵy ustamdylyq pen tózimdilik, sabyrlyq pen danalyq syndy qasıetter Alla Taǵala sińirgen kórkem sıpattar edi. Haq elshimen qarym-qatynasta bolǵan adamdar ony qulaı jaqsy kórip, Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) tabanyna kirgen tiken ózderiniń mańdaıyna qadalýyn qalaıtyn. Mundaı sıpatqa eshbir adam ıe bolǵan emes. Adamdardyń dóreki sózderi men isteri Alla elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sabyrlyǵyn, shekten shyqqan áreketteri ustamdylyǵyn arttyra túsetin. Ol sahabalaryn árdaıym sabyrlyqqa shaqyryp: «Adamdarmen aralasyp, olardyń qylyqtaryna tózgen múmin adamdarmen aralasyp, olardyń qylyqtaryna tózbegen múminnen jaqsy» degen ósıetin jıi aıtatyn.
Birde Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) adamdarǵa úles berip jatqanda bir mádınalyq kisi: «Myna úlespen Allanyń razylyǵy kózdelgen joq» degen sózdi taratady. Iaǵnı ol úles ádil bólinbegenin aıtyp, narazylyǵyn bildiredi. Abdýlla ıbn Masǵýd (Alla oǵan razy bolsyn) bul sózdi Alla elshisine (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) jetkizedi. Sol kezde onyń reńi buzylyp: «Alla Musaǵa raqym etsin. Ol budan da kóp renjitilgende de sabyr etken» deıdi.
Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) jomarttyǵyna jan balasy jete almaıtyn. Dúnıelik nárselerdi surap kelgen adamdarǵa kedeılikten esh qoryqpaı suraǵanyn oılanbastan bere salatyn. Syı- sııapatyn berip, betin qaıtarmaıtyn. Ótkeni onyń jany da, qoly da jomart edi.
Ánas ıbn Málıkten (Alla oǵan razy bolsyn) rıýaıat etilgen hadıste bir kisi Paıǵambarymyzdan (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) eki taýdyń arasyndaǵy qoıdy (ıaǵnı eki taýdyń arasyn toltyratyndaı kóp qoıdy) suraǵanda Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) álgi kisiniń suraǵan malyn beredi.
Keıin ol taıpasyna kelip: «Ýa, qabyldańdar! Allamen ant eteıin, aqıqatynda Muhammed kedeılikten qoryqpastan suraǵan nárseni bere salady eken» deıdi. Ánas ıbn Málık (Alla oǵan razy bolsyn) osy hadısti aıtqan soń bylaı degen: «Eger bir adam ıslamdy dúnıeni ǵana qalap qabyldasa, dinge kirýimen ıslam ol úshin dúnıe men ondaǵylardan súıiktirek bolyp ketetin».
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óte batyl kisi boldy. Ol Alladan basqa eshkimnen qoryqpaıtyn. Qandaı jaǵdaıǵa tap bolsa da ony erjúrek qasıetimen qaımyqpaı qarsy alatyn. Asylynda joryqta alǵy shepte júrip, jaýǵa birinshi bolyp toıtarys berý – kóshbasshyǵa tán qasıettiń biri. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) soǵysqa tikeleı aralasyp, shaıqastan taıqyp qashqan emes. Buǵan áıgili sahaba Álıdiń (Alla oǵan razy bolsyn) myna sózi dálel: «Biz soǵys qyzǵan kezde Alla elshisine (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) arqa súıeıtinbiz, al ol eń alǵashqy shepte júretin». Al taǵy bir Bara (Alla oǵan razy bolsyn) esimdi sahaba: «Allamen ant eteıin, soǵys qyzǵan shaqta biz ony pana tutatynbyz, aramyzdaǵy qas batyrdyń ózi oǵan taıaý jerde júretin», – degen.
Hýnaın shaıqasynda musylmandar áskeri túgeldeı soǵys maıdanynan artqa shegingen sátte de erjúrek Paıǵambyrymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) maıdan alańyn bir sátke de tastap ketken joq. Osy kezde Alla elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) janynda barjoǵy alty adam qalǵan edi. Osyndaı syn saǵattarda Alla Taǵala tarapynan mynadaı aıat túsedi: «(Muhammed!) Allanyń jolynda soǵys. Saǵan ózińnen basqa úshin júk artylmaıdy. Ári múminderdi yntalandyr. Alla kápirlerdiń soqqysyn, álbette, qaıtarady. Alla soqqy berýde óte kúshti ári jazalaýda da óte kúshti» («Nısa» súresi, 84-aıat). Bul ýahı Alla elshisine (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) erekshe kúsh berdi.
Bir kisi Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabasy Baradan (Alla oǵan razy bolsyn): «Sender Hýnaın shaıqasynda qashtyńdar ma?» dep suraıdy. Sonda álgi sahaba: «Men kýámin, Paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qashqan joq», – dep jaýap beredi.
Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Jaratýshy Iemizdiń qasıetti Qurandaǵy: «Alla ádildikke, jaqsylyqqa buıyrady» («Nahl» súresi, 90aıat); «(Olarǵa): «Men senderdiń aralaryńa ádildik etýge buıyryldym» dep aıt» («Shýra» súresi, 15-aıat) degen ámirlerine boısunǵan kúıde adamdardyń ishinde eń ádil jan boldy. Oǵan myna oqıǵa dálel: birde Báný Mahzým rýynan bir áıel urlyqpen ustalady. Sharıǵat boıynsha urlyq jasaǵan adamnyń qoly kesilý kerek. Osy kezde quraıysh rýynyń ókilderi álgi áıelge qatty jany ashıdy. Oılasa kele arasha túser adymdy izdeı bastaıdy. Paıǵambarǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) aıtýǵa basqanyń batyly jete qoımas degen sheshimmen onyń jaqsy kóretin adamy Ýsama ıbn Záıdke (Alla oǵan razy bolsyn) ótinish jasaıdy. Sóıtip ony Alla elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) aldyna jiberedi.
Áıelge arasha surap kelgen Ýsamaǵa (Alla oǵan razy bolsyn) Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylaı deıdi: «Allanyń úkimderiniń birine ara túskiń kele me?». Osydan keıin Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) halyq aldyna shyǵyp: «Senderden aldyńǵylardy qurtqan jaǵdaı: olar eger bedeldi adam urlyq istese, ony jaıyna qaldyryp, álsiz adam urlyq istese, oǵan úkim qoldanatyn. Allamen ant etemin! Muhammedtiń qyzy Fatıma urlyq istese de qolyn keser edim», – degen.
Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óte uıalshaq, ar men uıatty bárinen joǵary qoıǵan jan edi. Ol eshkimniń júzine qadalyp, tike qaramaıtyn. Kózin tómen túsirip, kózi men ózin qııanattan saqtaıtyn. Ábý Saǵıd ál-Hýdrı (Alla oǵan razy bolsyn): «Paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) shymyldyq ishindegi qyzdan da qatty uıalshaq edi. Eger bir nárseni jaqtyrmasa, onyń júzinen bilinetin», – degen. Biz keıde bilmestikpen, ár nárseniń baıybyna barmastan jan-jaǵymyzdaǵy adamdarǵa ózderi unatpaıtyn nárselerdi aıta salamyz. Al Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) uıalshaqtyǵy sebepti eshkimge ózine unamaıtyn nárseni ashyp aıta salmaıtyn. Bireý týraly ózine unamaǵan nárse jaıly estise, onyń atyn atamaı: «Bylaı jasap júrgen adamdarǵa ne bolǵan?!» dep ar men uıatty únemi joǵary ustanatyn.
Alla Taǵala barshamyzǵa ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) taqýalyǵy men erjúrek batyrlyǵyn, shynshyldyǵy men kishipeıil minezin, ádildigi men sabyrlyǵyn, jomarttyǵy men sheshendigin, bııazylyǵy men baısaldylyǵyn, keshirimdiligi men meıirimdiligin násip etkeı. Allaǵa laıyqty qul, Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) laıyqty úmbet bolýdy jazǵaı. Ámın!
Naýryzbaı qajy TAǴANULY
