ÝAQYP - SARQYLMAS QAZYNA (Jıyrma altynshy kún)
15 naýryz
Jıyrma altynshy kún
Ýaqyp – sarqylmas qazyna
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ
Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.
Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.
Dinimizde qoǵam úshin de, jeke tulǵa úshin de, adamnyń aqyreti men osy dúnıesi úshin de eń izgi amaldardyń biri – ýaqyp isi. Ýaqyp sózdikte «ustaý» degen maǵynany bildirse, al, termındik maǵynasy: «Belgili bir múlikti (jaramsyz bolyp qalǵanǵa deıin) úzdiksiz qaıyrymdylyq jolynda paıdalaný». Ýaqyptyń úkimi Quran jáne Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısimen, sonymen qatar ıslam ǵulamalarynyń bir aýyzdan kelisýimen bekitilgen. Quranda ýaqyp jalpy maǵynada kelgen, mal-dúnıeden bolǵan paıdany Alla Taǵalanyń jolynda jumsaý degen sóz. Alla Taǵala Quran Kárimde:
لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
«Jaqsy kórgen mal-dúnıelerińnen Alla jolynda jumsamaıynsha, izgilikke qol jetkize almaısyńdar. Sondaı-aq qaıyr-sadaqa retinde ne berseńder de, Alla ony biledi», – degen («Álı Imran» súresi, 92-aıat). Osy aıat túsken kezde Alla Elshisiniń (oǵan Alllanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabasy Ábý Talha (Alla oǵan razy bolsyn) ardaqty Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kelip: «Ýa, Allanyń Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn)! Alla Taǵala bizderge: «Jaqsy kórgen nárselerińdi Alla jolynda jusamaıynsha, áste jaqsylyqqa jete almaısyńdar…», – dedi. Al meniń eń súıikti, jaqsy kóretin nársem – Baırýha baǵy. Sondyqtan Alla jolyndaǵy bergen sadaqam sol bolsyn», – deıdi. Buǵan Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
بَخْ ! ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ! وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الأقْرَبِينَ
«Pah shirkin! Bul netken tabysty dúnıe! Álbette bul tabys ákeledi! Men seniń aıtqanyńdy estidim, rasynda, men ony týysqandaryń men jaqyndaryńa berýiń kerek dep oılaımyn», – dedi. Osydan keıin ol ony týysqandary men ákesimen (ne anasymen) aǵaıyndas aǵasynyń balalaryna bólip berdi» (ımam Buharı).
Birinshi: Alla Elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabalary jasaǵan ýaqyptar
Alla jáne Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qyzyqtyrǵan amaldy júzege asyrýǵa sahabalar asyǵatyn. Ózderiniń ıelikterindegi dúnıe múlikterdi Alla jolynda sarp etkenin olardyń ǵıbratqa toly ómir joldarynan kóptep kezdestirýge bolady. Sonyń biri Abdýlla ıbn Omar (Alla oǵan razy bolsyn) myna oqıǵany baıan etedi
Omar ıbn Hattab (Alla oǵan razy bolsyn) Haıbar soǵysynda bir jerdi ıemdenedi. Bir kúni osy jer haqynda keńesý úshin Alla Elshisine (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kelip: «Ýa, Allanyń Elshisi! Men Haıbar soǵysynda bir jerdi menshigime aldym jáne ondaı baılyqqa buǵan deıin ıe bolmadym. Bul jer haqynda maǵan qandaı ámir beresiń?» – dep suraıdy. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálem bolsyn): «Eger qalasań ol jerdi ýaqyp et te odan túsken paıdany sadaqa etip otyr», – dep keńes beredi. Omar (Alla oǵan razy bolsyn) sodan keıin ol jerdi eshkimge satylmaıtyn, mırasqa da bólinbeıtin etip sadaqa (ýaqyp) retinde beredi. Odan túsken paıdany kedeılerge, ózin quldyqtan qutqarǵysy kelgenderge, Alla jolyndaǵy jaqsylyqtarǵa, jolaýshylarǵa sadaqa etip berip otyrady (ımam Múslım).
Osy oqıǵadaǵy hazireti Omardyń (Alla oǵan razy bolsyn) óz menshigindegi jerin ýaqyp etýin ıslam ǵulamalary «Islam tarıhyndaǵy eń alǵashqy ýaqyp», – dep sanaǵan. Óıtkeni hazireti Omar (Alla oǵan razy bolsyn) Haıbardaǵy jerin ýaqyp etkennen keıin kóptegen sahabalar ózderiniń mal-múlikterin, baý-baqshalaryn ýaqypqa qoıa bastaǵan. Jábır (Alla oǵan razy bolsyn) esimdi sahaba: «Alla Elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabalarynyń ishinde mal-múlkin ýaqyp etpegen eshkim bolmaǵan», – dep aıtqan.
Ekinshi: qazaq dalasyndaǵy ýaqyptar
Ýaqyp jóninde sóz qozǵaǵanda, Qazaqstan jeriniń rýhanı astanasy sanalatyn Túrkistanda Aqsaq Temirdiń 1397-1405 jyldary Qoja Ahmet Iasaýıǵa arnap salǵyzǵan kesene-meshiti jaıly aıtpasa bolmaıdy. Óıtkeni tarıhı derekterden Aqsaq Temir osy kesene-meshitti ýaqyp etip salyp, «ýaqypnama» qaldyrǵanyn bilemiz.
Qunanbaı qajy babamyz Mekkege qajylyq jasaýǵa barǵan qasıetti saparynda kıeli shahardan «Taqııa» degen qonaq úı turǵyzyp, ýaqyp jasaǵan. Ákesiniń bul ıgi isi jaıynda Hakim Abaı:
Mekkede ýaqyp úı salyp,
Páter qyp, jaqqan shyraqty.
Bir qudaıdyń jolyna,
Maldy aıamaı bulapty, – degen. Osy aıtylǵan paıdalardan bólek kóptegen ıgilikteri bar. Sol úshin de ýaqyp berý ózimizge de, ómirimizge de, qoǵamǵa da óte qajetti is.
Úshinshi: ýaqyp etýdiń paıdasy
Kez kelgen ıgi dúnıe-múlikti ýaqyp etý Allanyń quzyrynda kóp saýapqa kenelip, razylyǵyna qol jetkizedi. Bul jaıynda Alla Taǵala qasıetti Quran Kárimde:
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
«Alla jolynda mal-múlkin sarp etetinderdiń mysaly jeti birdeı masaq shyǵarǵan, ár masaǵynda júz dáni bar dánek sekildi. Alla qalaǵan pendesine eselep beredi. Alla – Ýasıǵ (óte keń), Alım (barlyq jaı-kúıdi óte jaqsy biletin sheksiz ilim ıesi)», – degen («Baqara» súresi, 261-aıat). Bul aıatta Alla Taǵala mal-dúnıesin Óziniń jolynda sarp etkenderdiń dúnıesi áste kemimeıtindigin, sonymen qatar árbir istegen jaqsylyǵy ózine eselep qaıtatyndyǵyn baıan etken. Sondaı-aq Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óziniń hadısinde:
مَنْ تَصَدَّقَ بِعَدْلِ تَمرَةٍ مِنْ كَسبٍ طَيِّبٍ، وَ لَا يَقبَلُ اللهُ إلَّا الطَيِّبَ، ثُمَّ يُرَبِّيهَا لِصَاحِبِهَا، كَمَا يُرَبِّى أَحَدُكُم فَلُوَّهُ حَتَّى تَكُونَ مِثلَ الجبَلِ
«Kimde kim adal jolmen tapqan tabysynan bir qurmadaı sadaqa berse, Alla ol sadaqasyn qabyl etedi. Sodan keıin ony taýdaı bolǵansha, ıaǵnı senderdiń bireýiń taı qulyndy kishkentaıynan ósirgendeı ıesine saýaby úlkeıedi», – deıdi (ımam Buharı).
- Ýaqyp etý arqyly qaıtys bolǵan musylmannyń saýaby úzilmeı artynan baryp turady.
- Mal-múlkin ýaqyp etken musylman osy isi arqyly Allanyń mahabbatyna keneledi.
- Ýaqyp etý arqyly qoǵamnyń jaqsarýyna úles qosady.
Iaǵnı ýaqypqa berilgen dúnıe-múlik qashan da aǵymy jalǵasyp turatyn sadaqaǵa jatady. Mysaly, oǵan birneshe múlikterdi ataýǵa bolady. Aıtalyq, qazirgi tańdaǵy meshitter men medreseler, sondaı-aq jeke adamdardyń muqtajdar úshin paıdalanýǵa berip jatqan dúnıeleri osyny bildiredi. Tipti ýaqypqa qatysty sharıǵatta kórsetilgen túrleri kóp. Olar:
- Tek dinı baǵytqa arnalǵan ýaqyp (meshit, medrese, mektepter);
- Muqtajdarǵa qaıyrymydylyq retinde berilgen ýaqyp;
- Urpaǵyna arnalǵan ýaqyp.
Allaǵa shúkir, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy da arnaıy «Ýaqyp» qoryn ashyp, halyqqa nasıhat jumystaryn júrgizip keledi. Búginde osy «Ýaqyp» qoryna keıbir azamattar óz múlikterin tirkep, saýapty iske atsalysyp, Alla jolynda sadaqa jasaýda. Óıtkeni joǵaryda aıtqanymyzdaı ýaqyp retinde berilgen sadaqa – saýaby úzilmeıtin isterdiń biri. Sondyqtan dinimiz ózgelerge kómektesýge, adamdarǵa járdemshi bolýǵa shaqyrady. Alla Taǵala:
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ...
«Alla jolynda bergen nápaqalaryńnyń esesin Alla toltyrady», – deıdi («Sábá» súresi, 39-aıat).
Al, ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısinde:
خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ
«Adamdardyń jaqsysy (ózge) adamdarǵa kóbirek paıda tıgizgenderi», – dep ózgege paıdasyn tıgizgen, olardy qýantqan jandardy adamdardyń ishindegi eń abzaly dep maqtaǵan.
