JETI ATA – TEKTILIKTIŃ NEGIZI
Halqymyzdyń tanym-túsiniginde tektilik deıtin qasterli uǵym bar. Jurtymyz tektiligin saqtaýdyń arqasynda óziniń ulttyq qasıetin jáne biregeıligin joǵaltpaǵan. Óıtkeni tektilik ulttyń boıyndaǵy qorǵanys qabileti sanalǵan.
Ǵalymdardyń paıymynsha, adam balasyna tektilik qasıet uzaq ýaqyt súzgiden ótken asyl dástúr, tereń oı, ǵasyrlyq ómir tájirıbe, urpaqtan-urpaq qa qan arqyly hám tárbıe jolymen darıdy. Qan arqyly beriletin qasıetti esh nársemen almastyrý múmkin emes. Oǵan dástúrli qazaq qoǵamynyń qoınaýynda paıda bolǵan «tektiden tekti týady, tektilik jolyn qýady», «tekten nár alǵan tozbaıdy», «teginde bar tektilik», «tegi myqty», «tegi taza», «tegine tartqan» degen ilkiden kele jatqan naqyl sózder de dálel.
Ulttyq tárbıeniń altyn qaınarynan sýsyndaǵan, besikte jatqanda anasynyń omyraýyn bismillásiz embegen, aram as ishpegen, jan balasynyń ala jibin attamaý, haqysyn jemeý uǵymy boıyna tereń sińirilgen, úlkenderdiń aldyn kese ótpeıtin, óz ultynyń dástúri men tilin qadir tutatyn, atam qazaqtyń «ólimnen uıat kúshti» qaǵıdasyn qatań ustanǵan, aǵaıynǵa qaıyrymdy, jatqa jaǵymdy, ýádege berik, amanatqa adal, minezi kórkem, eń bastysy qustyń qos qanaty sııaqty adamgershilik jáne ımandylyq qasıeti bir basyna tereń toǵysqan kisini tekti adam deımiz.
Tekti adamda úsh qasıet bolady. Birinshi qasıeti arǵy teginen ajyramaıdy, ekinshi qasıeti rýhanı bastaýynan bólinbeıdi, úshinshi qasıeti shyndyqpen birge ómir súredi. Qarǵa tamyrly qazaq halqynyń tanymy boıynsha tektiliktiń ózegi – temirdeı tárbıe. Iaǵnı urpaq uıadan ne kóredi – ushqanda sony iledi. Bul támsildiń negizi mynadaı: urpaq otbasynda qandaı tárbıe alady, erjetkende dál sondaı bolady degen sóz. Tektilik kezdeısoq qalyptaspaıdy. Ol ata-babasynyń jaqsy qasıetterimen, parasattylyǵymen beriledi.
Hákim Abaı tektiliktiń deńgeıin ımanmen ólshegen. Óziniń qarasózinde: «Tolyq musylman bolmaı, tolyq adam bolmaıdy» deý arqyly ımandy bolmaı, tekti bolmaıdy degen oı tastaıdy. Bundaı paıym Ál-Farabı babamyzdyń traktattaryndada bar. Ǵulama babamyz tárbıe men bilim bir adamnyń boıyna tereń toǵysýyn tektilik dep bilgen. «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń has jaýy» degen tujyrym jasaǵan.
Osy rette qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı dúnıesinde jeti ata uǵymynyń orny erekshe ekenin atap ótken jón. Bul jaı ǵana ata-baba esimderin jattaý emes, urpaqty óz tegin tanýǵa, ótkenin qurmetteýge, aǵaıynmen tatý ómir súrýge, otbasylyq jaýapkershilikti sezinýge tárbıeleıtin taǵylymdy dástúr.
Qazaq qoǵamynda jeti atasyn bilý ár adamnyń atategin tanýynyń, týystyq baılanysty saqtaýynyń jáne ulttyq tártipti ustanýynyń mańyzdy bóligi bolǵan. Jeti atany bilý – atadan balaǵa jalǵasqan dástúr. Ár adam jeti ataǵa deıin jaqyn týys sanalyp, sol sebepti halqymyz jeti ataǵa deıin qyz alyspaǵan.
Halqymyzdyń «Jeti atasyn bilmegen – jetesiz» degen sózi osynyń aıqyn dáleli. Al «Jeti atasyn bilgen ul, jeti jurttyń qamyn jer» degen halyq danalyǵy jeti atany bilýdiń túpki maqsaty tek shejire jattaý emes, eldik sana qalyptastyrý ekenin ańǵartady.
Shejire ataýlar tizbegi ǵana emes, ol urpaq pen urpaqty jalǵaǵan rýhanı kópir bolǵan. Ata-babasynyń kim, qandaı adam bolǵanyn, elge qandaı eńbek sińirgenin bilgen bala óziniń de sol áýlettiń jalǵasy ekenin sezinedi. Osydan baryp onyń boıynda «Men kimniń urpaǵymyn? Men ata-babama laıyqty perzent bolyp júrmin be? Men keıingi urpaqqa qandaı iz qaldyramyn?» degen saýaldar qalyptasady.
Aǵashtyń tamyry, dińi, butaǵy bolatyny sekildi, ár áýlettiń de óz tamyry, tarıhy bar. Qazaq shejiresi halyqtyń shyǵý tegin, týystyq baılanystaryn jáne tarıhı jadyn saqtaýdyń dástúrli tetikteriniń biri bolǵan. Tamyry tereń aǵashtyń daýylǵa tótep beretini sııaqty, tarıhı jady berik halyq ta óziniń rýhanı negizin saqtaıdy. Sondyqtan búgingi urpaqqa jeti atasyn úıretý ulttyq sanany jańǵyrtýdyń bir joly bolmaq.
Qazirgi ýaqytta aqparat aǵyny kúsheıip, jahandaný úderisi tereńdegen saıyn jastardyń óz bolmysyn, ulttyq negizin bilýi burynǵydan da mańyzdy. Basqa mádenıetterdi taný jaqsy úrdis. Álemge ashyq bolýymyz da qajet. Biraq ózińniń kim ekenińdi umytpaý odan da mańyzdy ekenin umytpaǵan abzal. Muny urpaǵymyzǵa árdaıym aıtyp júreıik. Óıtkeni ózgeni qurmetteý úshin aldymen ózińdi tanýyń kerek. Al ózin tanýdyń bir bastaýy – ata-tegin bilý.
Jeti ata aǵaıyn arasyn jaqyndastyratyn dástúr ekenin joǵaryda aıttyq. Qazaq halqynyń jeti ataǵa erekshe mán berýiniń taǵy bir sebebi – týystyq baılanysty saqtaý. Qazaqtyń dástúrli qoǵamynda týystyq qatynas áleýmettik ómirdiń mańyzdy tetigi sanalǵan. Jeti ataǵa deıin jaqyn týys sanalýy jáne osyǵan baılanysty neke tártibiniń saqtalýy týystyq jaýapkershilikti kúsheıtken. Budan biz babalarymyzdyń otbasy máselesine úlken jaýapkershilikpen qaraǵanyn kóremiz. Óıtkeni otbasy qoǵamnyń eń kishi bólshegi ǵana emes, urpaq tárbıesiniń altyn besigi sanalǵan.
Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Barlyǵyń jaýaptysyńdar jáne árqaısyń óz qaramaǵyńdaǵylar úshin jaýap beresińder», – degen. Bul hadıs adamnyń óz otbasy men qaramaǵyndaǵy adamdar úshin jaýapkershiligin eske salady. Osy turǵydan qaraǵanda, jeti atany bilý – barshamyzǵa ortaq asyl is.
Qazaqtyń oıshyly Shákárim Qudaıberdiuly shejire máselesine arnaıy mán bergen. Onyń shejirelik eńbekteri qazaqtyń tarıhı jadyn júıeleýge baǵyttaldy. Ǵalymdar Abaı men Shákárim eńbekterindegi shejirelik derekterdiń sabaqtastyǵyn da atap kórse- tedi. Shákárimniń ómiri men shyǵarmashylyǵynan biz bir mańyzdy taǵylym alamyz. Ol – ótkendi bilý, ótkennen sabaq alý.
Tarıhyn bilgen adam óz zamanyn da durys baǵalaıdy. Shejire adamdy menmendikke emes, jaýapkershilikke jeteleýi tıis. «Men pálensheniń urpaǵymyn» dep maqtaný ońaı. Al «Men sondaı jaqsy adamnyń urpaǵy bolsam, sol kisiniń izin jalǵaý úshin ne istep júrmin?» dep ózine esep berý tektiliktiń belgisi bolmaq.
Qazaq tarıhynda urpaǵyna ónege bolǵan áýletter kóp. Mysaly, Abaıdyń ákesi Qunanbaı qajy el basqarý isimen qatar, Mekkege baryp, qajylyq paryzyn ótep, sonda tákııa saldyrǵany belgili. Al Abaıdyń ózi qazaqtyń rýhanı oı-sanasyna ólsheýsiz mura qal- dyrdy. Shákárim onyń jolyn jalǵastyryp, bilim men ar-uıatty, adamdyq pen ımandylyqty jyrlady. Bir áýletten birneshe býynnyń el rýhanııatyna qyz- met etýi tektiliktiń tek qanmen emes, tárbıemen jalǵasatynyn kórsetetin ǵıbratty mysal.
Osydan ár adam oı túıip, úlken sabaq alýy kerek. Balaǵa úlken mura qaldyrý úshin mindetti túrde baılyq jınaýdyń qajeti joq. Oǵan adal esim qaldyrýǵa, jaqsy tárbıe, bilim, izgi amal qaldyrýǵa bolady. Óıtkeni urpaqqa qalatyn eń qymbat mura adamnyń jaqsy aty ekeni bárimizge belgili.
Islam dini de adamnyń shyqqan tegin tanýyn joqqa shyǵarmaıdy. Alla Taǵala Quranda: «Ýa, adamdar! Shyn máninde, Biz senderdi bir er men bir áıelden jarattyq. Sondaı-aq bir-birlerińdi tanýlaryń úshin senderdi ulttar men rýlarǵa bóldik. Rasynda, Allanyń aldynda senderdiń eń abzaldaryń – taqýalaryń» («Hýjýrat» súresi, 13-aıat) dep baıandaıdy. Bul aıat bizge óte mańyzdy nárseni baıandap tur. Adamnyń tegi men áýleti taný úshin berilgen.
Al adamnyń Alla aldyndaǵy dárejesin anyqtaıtyn basty ólshem taqýalyq pen izgilik ekeni anyq. Demek, Islamdaǵy tektilik uǵymy adamdy ata-tegimen ózgeden joǵary qoıýdy bildirmeıdi. Kerisinshe, jaqsy áýletten shyqqan adam óziniń ata-babasynyń abyroıyn saqtaý úshin odan saıyn jaýapty bolýy kerek. Sondyqtan «Men tekti áýlettenmin» dep keýde qaǵý emes, «sol áýlettiń atyna laıyq bolyp júrmin be?» dep ózimizge suraq qoısaq nur ústine nur bolmaq.
Babalarymyz urpaǵyn arzan sezimge boı aldy- ryp, shalys basýdan saqtaǵan. Kezinde Qunanbaı men Alshynbaıdyń ýaǵdalasyp, Abaıǵa Dildány aıttyrýy sonyń dáleli. Tóle bı babamyzdyń «Balama áıeldi ózim tańdap alyp beremin. Baıdyń baılyǵyna qyzyqpaımyn, bıdiń bıligine qyzyqpaımyn, asyl pyshaq qap túbinde jatpaıdy. Kelinim aqyldy bolsa, ulymnyń elge dańqy ketedi» dep tekti áýletten shyqqan aqyldy, parasatty Danagúldi ulyna tańdap bergeni belgili. Sol Danagúl óz aýylyna syıly, aqyldy, dana kelin retinde el esinde jattalyp qaldy.
Aqyldyń kózindeı bolǵan atalarymyz osylaısha dúnıege tekti, aqyloıy zerek, deni saý urpaq ákelýdi maqsat etti. Sanaly, sapaly, salıqaly urpaq qana ult bolashaǵy bolatynyn jete túsindi. Tekti uldan eliniń qamyn oılaıtyn otanshyl perzent, tekti qyzdan erin syılaıtyn, paıym-parasatymen eldiń anasyna aınalatyn kelin shyǵady.
Baqdáýlet NURMATULY,
Shymkent qalasynyń bas ımamy
«Iman» jýrnaly, №11, 2026 jyl